بمب ساعتی ترامپ در مزارع جهان؛ جنگ با ایران بذر گرانی غذا را در دنیا کاشت

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی کشاورزی با وضعیتی متفاوت از بحران‌های غذایی گذشته مواجه شده است. این‌بار پیش از آنکه قیمت گندم، ذرت یا برنج در بازارهای جهانی جهش کند، هزینه تولید آن‌ها افزایش یافته است. چنین وضعیتی می‌تواند خطرناک‌تر از افزایش مقطعی قیمت مواد غذایی باشد؛ زیرا آثار آن نه در زمان خرید محصول، بلکه ماه‌ها پیش از برداشت و هنگام تصمیم‌گیری کشاورزان درباره سطح زیرکشت و میزان مصرف نهاده‌ها شکل می‌گیرد.

بررسی آمار منتشر شده در رسانه‌های مختلف نظیر بلومبرگ نشان می‌دهد قیمت گازوئیل خرده‌فروشی و سوخت کشتیرانی در بازار آمریکا نسبت به ۲۷ فوریه، هرکدام ۶۷ درصد افزایش یافته است. قیمت سوخت جت ۶۵ درصد، نفت خام شاخص WTI معادل ۴۴ درصد، بنزین عمده‌فروشی ۴۸ درصد و گاز طبیعی فقط ۲ درصد رشد کرده است. این اختلاف ارقام، یک واقعیت مهم را آشکار می‌کند؛ فشار جنگ بر زنجیره تامین کشاورزی الزاما متناسب با افزایش قیمت نفت خام نیست. سوخت مصرفی ماشین‌آلات، حمل‌ونقل محصولات و جابه‌جایی نهاده‌ها می‌تواند بسیار بیشتر از نفت خام گران شود و هزینه تولید مواد غذایی را از چند مسیر هم‌زمان افزایش دهد.

بحران پنهان در مزارع؛ وقتی هزینه تولید از قیمت محصول سبقت می‌گیرد

در کشاورزی، افزایش هزینه نهاده‌ها همیشه بلافاصله به افزایش قیمت محصول منجر نمی‌شود. بازار گندم و ذرت به حجم ذخایر، میزان برداشت و تقاضای جهانی وابسته است اما کشاورز باید هزینه سوخت، کود و بذر را پیش از برداشت پرداخت کند. همین ناهماهنگی زمانی، مهم‌ترین ویژگی بحران کنونی است. کشاورزی که امروز برای خرید کود و سوخت هزینه بیشتری می‌پردازد، تضمینی ندارد که محصول او شش ماه بعد با قیمت بالاتری فروخته شود.

آخرین گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد نشان می‌دهد شاخص جهانی قیمت مواد غذایی در اکتبر ۲۰۲۶ به ۱۳۳.۹ واحد رسیده که نسبت به سپتامبر ۱.۲ درصد کاهش داشته است. شاخص قیمت غلات نیز در همین دوره ۴.۵ درصد افت کرده است. بنابراین برخلاف تصور اولیه، افزایش هزینه انرژی هنوز به جهش عمومی قیمت غلات تبدیل نشده اما این مساله لزوما نشانه سلامت اقتصاد کشاورزی نیست؛ ممکن است بخشی از فشار فعلا در حاشیه سود تولیدکنندگان انباشته شده باشد.

این وضعیت یک تناقض اقتصادی ایجاد می‌کند؛ مصرف‌کننده هنوز تمام هزینه جنگ را در قیمت نان و غذا مشاهده نمی‌کند اما تولیدکننده ناچار است بخشی از آن را در هزینه تولید محصول بعدی بپردازد.

از کود شیمیایی تا تغییر الگوی کشت محصولات استراتژیک

یکی از مهم‌ترین آثار جنگ بر کشاورزی جهانی در بازار کودهای شیمیایی دیده می‌شود. براساس آمار موجود، قیمت گوگرد ۲۴ درصد و اسید سولفوریک ۱۷ درصد افزایش یافته، درحالی‌که قیمت اوره ۲ درصد کاهش داشته است. این تفاوت نشان می‌دهد بحران کودهای کشاورزی یکدست نیست. گوگرد و اسید سولفوریک در زنجیره تولید کودهای فسفاته اهمیت دارند و افزایش قیمت آن‌ها می‌تواند هزینه تامین فسفر مورد نیاز گیاهان را افزایش دهد؛ حتی زمانی که بازار کودهای نیتروژنی آرام‌تر شده است.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد منطقه خلیج فارس حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد عرضه جهانی اوره، ۵۰ درصد صادرات گوگرد و ۲۰ تا ۳۰ درصد آمونیاک را تامین می‌کند. این تمرکز جغرافیایی باعث شده اختلال در تجارت منطقه، به مساله‌ای فراتر از بازار انرژی تبدیل شود. 

پیامد احتمالی این وضعیت، تغییر رفتار تولیدکنندگان محصولات استراتژیک است. ذرت و گندم برای دستیابی به عملکرد اقتصادی مناسب به مدیریت دقیق تغذیه گیاهی وابسته‌اند. افزایش قیمت کود می‌تواند برخی کشاورزان را به کاهش مصرف نهاده یا تغییر ترکیب کشت ترغیب کند. در مناطقی که شرایط اقلیمی و تناوب زراعی اجازه دهد، محصولات کم‌نیازتر به کود نیتروژنی، مانند سویا، ممکن است در مقایسه با ذرت جذاب‌تر شوند.

بنابراین مساله فقط کاهش احتمالی عملکرد نیست؛ افزایش هزینه نهاده‌ها می‌تواند بر سهم محصولات مختلف از زمین‌های کشاورزی نیز اثر بگذارد. تغییری که در صورت گسترش، توازن عرضه غلات و دانه‌های روغنی را در فصل‌های آینده تحت تاثیر قرار خواهد داد.

رقابت تازه میان تولید غذا و تولید سوخت

وجه کمتر دیده‌شده بحران کنونی، افزایش رقابت میان مصارف غذایی و انرژی محصولات کشاورزی است. با افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی، استفاده از برخی مواد اولیه کشاورزی برای تولید سوخت‌های زیستی می‌تواند از نظر اقتصادی جذاب‌تر شود. ذرت در تولید اتانول و روغن سویا، کلزا و نخل در تولید انواع سوخت زیستی کاربرد دارند.  این موضوع به معنای افزایش قطعی مصرف محصولات کشاورزی در صنعت سوخت نیست؛ زیرا سیاست‌های انرژی، ظرفیت پالایش و قیمت خود محصولات نیز تعیین‌کننده‌اند. با این ‌حال گزارش اکتبر فائو نشان می‌دهد تقاضای بخش سوخت زیستی یکی از عوامل حمایت‌کننده قیمت جهانی روغن سویا بوده است.

در چنین شرایطی، افزایش قیمت انرژی می‌تواند از دو مسیر متفاوت بر بازار غذا اثر بگذارد؛ نخست با گران‌ترکردن تولید و حمل‌ونقل و دوم با تقویت تقاضای صنعتی برای برخی محصولات کشاورزی. این دو فشار لزوما هم‌زمان ظاهر نمی‌شوند اما در صورت تداوم، می‌توانند فاصله قیمت محصولات خوراکی و نهاده‌های کشاورزی را افزایش دهند.

خطر اصلی در سال ۲۰۲۷ آشکار می‌شود؟

برآورد فائو از تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ حدود ۲ میلیارد و ۹۹۹ میلیون تن است؛ رقمی که همچنان در سطح بالایی قرار دارد. با این ‌حال، این سازمان کاهش تجارت جهانی غلات در فصل ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ را نیز پیش‌بینی کرده است. این ارقام نشان می‌دهد بحران فعلی هنوز به کمبود عمومی غلات در جهان تبدیل نشده است. مساله مهم‌تر آن است که تداوم هزینه‌های بالا می‌تواند ظرفیت تولید فصل‌های بعد را تضعیف کند.

کشورهای واردکننده غذا، به‌ویژه اقتصادهایی که هم‌زمان به واردات کود، سوخت و غلات وابسته‌اند، در معرض فشار بیشتری قرار دارند. برای این کشورها حتی ثابت‌ماندن قیمت جهانی گندم نیز تضمین‌کننده ثبات قیمت نان نیست؛ زیرا هزینه حمل، تامین ارز و توزیع ممکن است افزایش یابد. در واقع جنگ ایران یک آسیب‌پذیری ساختاری را در اقتصاد جهانی غذا آشکار کرده است؛ امنیت غذایی فقط به میزان محصول برداشت‌شده وابسته نیست، بلکه به توانایی کشاورزان برای تامین اقتصادی نهاده‌های برداشت بعدی نیز بستگی دارد.

از این منظر، معیار اصلی سنجش آثار کشاورزی جنگ در ماه‌های آینده صرفا قیمت گندم در بورس‌های جهانی نخواهد بود؛ بلکه باید روند مصرف کود، تغییر سطح زیرکشت، حاشیه سود کشاورزان و هزینه حمل محصولات استراتژیک را نیز رصد کرد. ممکن است بازار جهانی غذا بتواند نخستین شوک انرژی را با اتکا به ذخایر موجود پشت سر بگذارد اما اگر افزایش هزینه‌ها به کاهش سرمایه‌گذاری و مصرف نهاده در مزارع منجر شود، پیامد آن با تاخیر و در قالب کاهش تولید یا افزایش قیمت محصولات آینده نمایان خواهد شد. به این ترتیب، مهم‌ترین اثر کشاورزی جنگ شاید هنوز در قیمت مواد غذایی ثبت نشده باشد؛ بلکه در تصمیم‌هایی نهفته است که امروز کشاورزان برای کشت سال آینده می‌گیرند.