وضعیت نقدینگی و پایه پولی در چند سال اخیر

اقتصاد معاصر-رامین غدیری، کارشناس اقتصادی: نقدینگی، حجم سکه و اسکناس و همچنین اعتبارات افراد در نزد بانک‌ها بوده که در سال‌های اخیر در اقتصاد ایران گاهی موجب تورم شده و در این یادداشت سعی بر آن بوده که نقدینگی و پایه پولی در کشور را مورد بررسی قرار دهیم. 

به طور کلی نقدینگی ازدو بخش پول و شبه‌پول ایجاد شده که بخش پولی آن عبارت است از اسکناس و سکه‌های (مسکوکات) در دست مردم و هرگونه حساب بانکی که در هر زمان امکان برداشت تا ریال آخر از آن وجود داشته باشد. بخش شبه‌پولی آن هم شامل هرگونه پولی محسوب می‌شود که در بانک سپرده‌گذاری شود اما مانند سپرده بلندمدت نیست. 

همانطور که مشخص است، رشد نقدینگی از سال ۱۳۹۷ سرعت گرفت، به طوری که رقم نقدینگی از ۱۹۰۰ هزار میلیارد تومان سال ۱۳۹۷ به ۹۰۷۰ هزار میلیارد تومان در پایان شهریور سال ۱۴۰۳ رسیده است. 

فرآیند خلق نقدینگی 

برای درک بهتر علل افزایش نقدینگی باید فرآیند نقدینگی را شناخت. در واقع می‌توان گفت که پایه پولی با یک ضریبی که اصطلاحا ضریب فزاینده نام دارد، به نقدینگی تبدیل می‌شود. در ادامه به اقسام هر یک از این مفاهیم پرداخته می‌شود. 

پایه پولی: پایه پولی که به آن «پول پرقدرت» نیز گفته می‌شود، در واقع همان پول‌های سکه، اسکناس یا اعتبار منتشر شده از سوی بانک مرکزی هستند که شامل موارد ترازنامه بانک مرکزی می‌شوند. در واقع پایه پولی، منبعی بوده که توسط بانک مرکزی منتشر شده و در چرخه اقتصاد، در اختیار بانک‌های تجاری قرار می‌گیرد، به گونه‌ای که بانک‌ها می‌توانند با استفاده از این منابع و از طریق خلق پول بانکی، به گسترش حجم پول بپردازند. 

از لحاظ فنی، پایه پولی در واقع ارقام موجود در سمت راست ترازنامه بانک مرکزی بوده که شامل مواردی همچون خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی یعنی موجودی ارز و خالص مطالبات از خارج، خالص مطالبات بانک مرکزی از دولت یعنی مطالبات از بخش دولتی، سپرده‌های بخش دولتی، حساب سرمایه بانک مرکزی، اوراق قرضه دولتی، مطالبات بانک مرکزی از بانک‌های تجاری مثل وام‌ها و اعتبارات اعطایی به بانک‌های تجاری و همچنین خالص سایر، می‌شود. 

ضریب فزاینده: ضریب فزاینده ضريبی بوده كه قدرت افزايش حجم پول را بر اساس فعاليت بانک‌های تجاری نشان می‌دهد. به تعبير ديگر، نشانگر آن بوده كه در ازای هر واحد پايه پولی، حجم پول چقدر تغيير می‌كند. هنگامی‌ که بانک مرکزی با افزایش پایه پولی (مثلا با انتشار اسکناس) یک ریال منتشر می‌کند، بر اثر سپرده‌گذاری مردم در بانک‌های تجاری و اعطای وام بانکی، در واقع بیش از یک ریال پول ایجاد خواهد شد. بنابراین برای خلق پول در یک اقتصاد می‌توان ضریب تکاثری مطرح کرد که بر اساس آن، تغییرات پایه پولی منجر به تغییر حجم (عرضه) پول می‌شود. 

اجزای ضریب فزاینده به طور خلاصه شامل مواردی همچون نسبت اسكناس و مسكوک در دست مردم به سپرده‌های ديداری، نرخ ذخيره قانونی بانک‌ها نزد بانک مرکزی و نرخ ذخيره اضافی است. 

با توضیحات موارد بالا، فرآیند خلق پول را می‌توان اینگونه بیان کرد، زمانی که بانک مرکزی اسکناس منتشر می‌کند (افزایش پایه پولی)، مقداری پول را به گردش می‌اندازد، سپس مردم بخشی از پول جدید را در قالب اسکناس برای خود نگه می‌دارند و مابقی آن را به صورت سپرده بانکی در بانک‌های تجاری نگهداری می‌کنند. بانک نیز بخشی از این سپرده‌ها را نزد خود نگه می‌دارد، سپس بقیه را به صورت وام به وام‌گیرندگان می‌دهد.

اعطای وام به منزله ایجاد یک پول جدید اعتباری است. چرا که سپرده‌گذار اصلی می‌تواند پول خود را برداشت کرده و از آن استفاده کند. به این ترتیب می‌توان گفت، اگر ۱۰ واحد بر پایه پولی اضافه شود، حجم نقدینگی بیش از ۱۰ واحد افزایش پیدا می‌کند. 

علل افزایش نقدینگی 

حال با توجه به توضیحاتی که در قسمت‌های قبل گفته شد، می‌توان علل افزایش نقدینگی در سال‌های قبل را به راحتی درک کرد. با توجه به تغییرات اندک ضریب فزاینده در سال‌های قبل می‌توان علت اصلی افزایش نقدینگی را در افزایش پایه‌پولی دانست. در نمودار زیر روند فزاینده پایه پولی نشان داده شده است.

همانطور که در نمودار بالا پیدا است، نرخ رشد پایه پولی از سال ۱۳۹۰، روند فزاینده‌ای به خود گرفت، به طوری که پایه‌ پولی ۷۶ هزار میلیارد تومانی سال ۱۳۹۰ به ۱۱۷۰ هزار میلیارد تومان تا شهریور ۱۴۰۳ رسید. در واقع می‌توان گفت که در این مدت، پایه پولی تقریبا ۱۵ برابر رشد کرده است. بررسی وضعیت هر کدام از مولفه‌های پایه پولی می‌تواند به خوبی نشان دهد که این رشد فزاینده در پایه پولی، از کدام کانال صورت گرفت. برای درک بهتر به ارزش هر یک از اجزای پایه پولی که در نمودار زیر آورده شده، توجه کنید.

با توجه به نمودار بالا می‌توان گفت، دو علل اصلی افزایش پایه پولی در سال‌های اخیر به ترتیب اثرات آن‌ها، خالص دارایی خارجی بانک مرکزی و بدهی شبکه بانکی به بانک مرکزی بوده است. این دو مولفه از سال ۱۳۹۰ رشد فزاینده‌ای را آغاز کردند، به طوری که خالص دارایی خارجی از ۷۵ هزار میلیارد تومان سال ۱۳۹۰ به ۲۱۷۰ هزار میلیارد تومان تا شهریور ۱۴۰۳ رسیده است. بدهی شبکه بانکی نیز در این مدت از ۴۱ هزار میلیارد تومان به ۵۸۶ هزار میلیارد تومان افزایش یافت. 

علت اصلی افزایش خالص دارایی خارجی بانک مرکزی در این مدت، جهش‌های ارزی و بالارفتن قیمت ارز در سال‌های اخیر و همچنین عدم بازگشت ارزهای صندوق توسعه ملی بود. در واقع دولت از منابع ریالی بانک مرکزی استفاده کرده اما بانک مرکزی نتوانسته به این منابع دسترسی پیدا کند تا ارزها را به فروش برساند و خالص دارایی‌های خود را کاهش دهد.