واکاوی اثرات تجاری راه‌اندازی مرکز تجاری ایران در ایروان

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مرکز تجارت ایران در تاریخ ۱ اکتبر ۲۰۲۴ در پایتخت ارمنستان افتتاح شد. این مرکز، بزرگترین مرکز تجاری دائمی تهران در خارج از کشور خواهد بود که با هدف تسهیل تعامل اقتصادی با بازار‌های اتحادیه اقتصادی ارمنستان و اوراسیا (EAEU) راه‌اندازی می‌شود. 

مرکز تجارت ایران در ایروان با مساحتی بیش از ۱۸ هزار متر مربع، شامل یک منطقه نمایشگاهی به مساحت ۱۰ هزار متر مربع با ۱۰۷ غرفه است که به کسب‌وکار‌های ایرانی، این امکان را می‌دهد تا کالا‌های خود را معرفی، جلسات تجاری را برگزار و در فعالیت‌های تجاری شرکت کنند. در واقع، این ابتکار در راستای استراتژی بزرگ ایران برای نفوذ به بازار‌های اتحادیه اروپا بوده و خدمات مختلفی مانند نقل‌وانتقالات مالی، لجستیک، مشاوره حقوقی و پشتیبانی گمرکی را ارائه می‌کند.

 
عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و نزدیکی جغرافیایی آن به ایران، ایروان را به دروازه‌ای مناسب برای کسب‌وکار‌های ایرانی، جهت دسترسی به بازار منطقه‌ای وسیع تبدیل کرده است. بنابراین، نقش این مرکز فراتر از تجارت دوجانبه بوده و حوزه‌های دیگر را نیز در بر می‌گیرد. همچنین، این پروژه با استراتژی تهران برای دور زدن تاثیر تحریم‌های بین‌المللی و تنوع بخشیدن به روابط اقتصادی آن، همسو است. 

سناریوی ژئوپلیتیک 

تاسیس مرکز تجارت ایران در ارمنستان بر همسویی ژئوپلیتیکی بین تهران و ایروان تاکید می‌کند. دو کشور از لحاظ تاریخی، روابط عملگرایانه مشترکی دارند که ناشی از منافع مشترک ژئوپلیتیکی و ضرورت اقتصادی است.

موقعیت جغرافیایی ارمنستان موجب شده تا ایروان به مسیرهای تجاری ناپایدار وابسته باشد. علاوه بر این، روابط پیچیده این کشور با آذربایجان و ترکیه باعث شده تا ایروان در صدد حفظ روابط متعادل با همسایگان برآید. از طرفی ایران نیز، ارمنستان را به عنوان یک شریک حیاتی در راستای دسترسی به اتحادیه اوراسیا و جبران تاثیرات تحریم‌های غرب محسوب می‌کند.

 
همکاری‌های ایران و ارمنستان در سال‌های اخیر، به ویژه در بخش‌های تجارت، انرژی و حمل‌ونقل تشدید شده است. جمهوری اسلامی همواره از دسترسی ارمنستان به مسیر‌های تجاری جایگزین، به ویژه در دوره‌های تشدید تنش در قفقاز جنوبی، حمایت کرده و اکنون، ایجاد مرکز تجاری تهران با هدف افزایش نفوذ اقتصادی و سیاسی در منطقه و تقویت نقش خود به عنوان یک بازیگر اقتصادی منطقه‌ است.

 
افتتاح این مرکز تجاری توسط ایران همزمان با تغییرات ژئوپلیتیک قابل توجه در قفقاز جنوبی بود که به ویژه با پیروزی نظامی آذربایجان در قره باغ کوهستانی در سپتامبر ۲۰۲۳ و وخامت روابط بین ارمنستان و روسیه قابل ردیابی است.

 
روابط ارمنستان با روسیه به ویژه در چارچوب سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) شاهد مشکلات جدی بوده و ایروان به طور فزاینده‌ای به دنبال تنوع بخشیدن به اتحاد‌های خود به ویژه با ایالات متحده است. در این راستا، مرکز تجارت ایران در راستای تقویت تلاش‌های ایروان برای تنوع بخشیدن به روابط اقتصادی و همچنین طرح تهران برای مقابله و کاهش حضور غرب در جمهوری قفقاز جنوبی است.

 
همچنین، گشایش این مرکز تجاری با بلندپروازی‌های منطقه‌ای ایران به ویژه با کریدور ارمنستان-ایران-هند ارتباط دارد. این طرح به دنبال استفاده از بنادر مهم ایران برای تسهیل مسیر‌های تجاری سریع‌تر بین هند و ارمنستان است. این کریدور همکاری‌های سه جانبه بین ایران، ارمنستان و هند را تقویت و اهرم بیشتری برای تهران در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک منطقه‌ای می‌دهد و همچنین موقعیت خود را به عنوان یک مرکز ترانزیتی کلیدی تقویت می‌کند.

 
انگیزه‌های ژئوپلیتیکی ایران در راه‌اندازی این مرکز، نه تنها اقتصادی بلکه راهبردی نیز است. ایران با تقویت حضور اقتصادی خود در ارمنستان به دنبال متعادل کردن نفوذ ترکیه و آذربایجان در منطقه بوده و تهران نسبت به نفوذ فزاینده آنکارا در قفقاز جنوبی، به ویژه پس از موفقیت‌های نظامی آذربایجان در قره باغ کوهستانی، محتاط عمل می‌کند و به روابط قوی‌تر با ارمنستان برای حفظ نفوذ منطقه‌ای خود حساب ویژه باز کرده است.

 
این مرکز همچنین در راستای واکنش ایران به تحریم‌های بین‌المللی، به ویژه تحریم‌های اعمال شده توسط ایالات متحده است. ایران با تعمیق مشارکت خود در اتحادیه اقتصادی اوراسیا از طریق ارمنستان، می‌تواند موانع تحریمی را دور زده، بازار‌های جایگزین را توسعه و در نهایت آسیب‌پذیری خود را در برابر فشار اقتصادی غرب کاهش دهد. این اقدام با هدف سیاست خارجی ایران برای مقابله با انزوای کشور از طریق گسترش نفوذ منطقه‌ای خود سازگار است. 

در میان نبرد کریدور‌ها 

باید توجه داشت که در بازی بزرگ کریدور‌های پیرامون ایران، تقریبا تهران و ایروان منافع همسو دارند و از همین‌رو، باید در این راستا گام بردارند. البته گا‌ها این منافع با هند نیز گره می‌خورد. برای نمونه دهلی از تصمیم اخیر ایروان برای مشارکت در پروژه توسعه بندر چابهار استقبال کرده و آماده همکاری با ایروان در چارچوب کریدور جاده‌ای شمال به جنوب است. هند و ایران در چارچوب کریدور شمال-جنوب که کشور‌های خلیج فارس را به دریای خزر متصل می‌کند، همکاری نزدیک دارند، به طوری که فدراسیون روسیه و اتحادیه اروپا نیز بخشی از این پروژه هستند.

 
پیشنهاد هند برای گنجاندن بندر چابهار در پروژه کریدور شمال-جنوب نیز مطرح شده و به زودی این موضوع به واقعیت تبدیل خواهد شد. در این راستا، ارمنستان در حال توسعه زیرساخت‌ها و قابلیت‌های لجستیکی خود از مرز ایران در جنوب تا مرز گرجستان در شمال است.

 
باید توجه داشت که ایران در سال ۲۰۱۶، ابتکار منطقه‌ای را برای گسترش کریدور حمل‌ونقل و ترانزیتی بین‌المللی «خلیج فارس-دریای سیاه» مطرح کرد که علاوه بر خود جمهوری اسلامی، شامل ارمنستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، بلغارستان و یونان می‌شود. این کریدور چندوجهی از خلیج فارس و جنوب ایران شروع، سپس از سراسر کشور به شمال و سپس به ارمنستان یا آذربایجان می‌رسد و از آنجا به بنادر پوتی و باتومی گرجستان در دریای سیاه متصل می‌شود. در نهایت، کشتی‌هایی حامل بار از دریای سیاه عبور می‌کنند و به سمت بنادر بلغارستان (بورگاس و وارنا) می‌روند. پس از آن، محموله دوباره از طریق جاده به یونان و سپس به اتحادیه اروپا ارسال می‌شود. پس از چهار دور مذاکره کارشناسی -در تهران (سال ۱۳۹۵)، صوفیه (سال ۱۳۹۶)، تفلیس (سال ۲۰۱۸) و بار دیگر در تهران (سال ۲۰۱۹)-، پنجمین نشست کارشناسان این کریدور در ایروان و در ۱۹ آوریل ۲۰۲۱ برگزار شد.

 
کریدور ترانزیتی خلیج فارس-دریای سیاه، کریدور شمال-جنوب و کمربند اقتصادی جاده ابریشم چین، سه ابتکار ترانزیتی استراتژیک هستند که از مسیر‌های دریایی، زمینی یا ریلی ایران می‌گذرند. ترکیب موثر هر سه، این قابلیت را به ایران می‌دهد که دریای عمان و خلیج فارس را از جنوب، افغانستان و پاکستان را از شرق، آسیای مرکزی را در شمال شرقی و قفقاز را در شمال غربی متصل کند.

 
در قفقاز جنوبی، ارمنستان تنها کشور عضو EAEU است و بنابراین به عنوان پل مستقیمی بین ایران و این بلوک عمل می‌کند که به وضوح اهمیت کریدور حمل‌ونقل و ترانزیتی بین‌المللی خلیج فارس-دریای سیاه را برای ایران نشان می‌دهد. در حالی که آذربایجان در حال حاضر عضو EAEU نیست، نزدیکترین مسیر مستقیم بین ایران و بازار مهم روسیه است. کریدور خلیج فارس و دریای سیاه به ایران این امکان را می‌دهد که با ایجاد مسیر جایگزین برای تجارت و ترانزیت به اروپا، وابستگی خود به ترکیه را کاهش دهد.

 
از منظر ژئواکونومیک، افتتاح مرکز تجارت ایران در ایروان نشان‌دهنده تنوع استراتژیک منافع اقتصادی تهران است. با استفاده از ارمنستان به عنوان پل ورودی به اوراسیا، ایران به بازار‌های جدید با محدودیت‌های کمتر نسبت به تحریم‌های غرب دسترسی پیدا می‌کند. این توسعه احتمالا صادرات ایران را به ویژه در صنایعی مانند پتروشیمی، مصالح ساختمانی و کشاورزی افزایش می‌دهد، زیرا این بخش‌ها برای اقتصاد ایران مهم هستند.

 
برای ایروان نیز این پروژه در چارچوب تلاش‌های ارمنستان برای تنوع بخشیدن به اتحاد‌های اقتصادی و سیاسی، کاهش وابستگی آن به شرکای سنتی و ایجاد راه‌های جدید برای رشد اقتصادی است.

 
در میان بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی جاری در قفقاز جنوبی، مرکز تجارت ایران این پتانسیل را دارد که نقش محوری در پویایی‌های اقتصادی منطقه، تسهیل یکپارچگی منطقه‌ای و ارتقای موقعیت ایران به عنوان یک بازیگر کلیدی اقتصادی ایفا کند.