گسترش روابط اقتصادی ایران و آمریکا لاتین

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ روابط اقتصادی ایران با کشور‌های آمریکا جنوبی با وجود نوسانات کوتاه مدت، حداقل در دو دهه اخیر روبه بهبود بوده و انتظار افزایش حجم تجارت ایران با کشور‌های منطقه در آینده نیز وجود دارد. 

روابط سیاسی و اقتصادی ایران با آمریکای لاتین حداقل دارای دو سطح تاریخی است. مرحله نخست به اوایل انقلاب اسلامی ایران و ورود دولت‌های چپ در کوبا و ونزوئلا برمی‌گردد. مرحله دوم نیز توسط نفوذ منطقه‌ای دولت هوگو چاوز در سال ۱۹۹۹ تقویت شد، به طوری که با آغاز فعالیت محمود احمدی نژاد به عنوان رئیس جمهور، هر دو کشور با اقدامات دیپلماتیک در بولیوی، اکوادور، آرژانتین، نیکاراگوئه و کوبا، نفوذ اقتصادی و سیاسی ایران را تغییر دادند. 

بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۳، احمدی‌نژاد سالانه حداقل یک بار به آمریکا لاتین سفر می‌کرد و در همین حال، پروژه‌های ایرانی در آرژانتین، برزیل، کوبا، مکزیک و ونزوئلا رشد قابل توجهی را ثبت کردند. پس از برقراری روابط دیپلماتیک با دولت ایران، سفارتخانه‌های آن در بولیوی، شیلی، کلمبیا، نیکاراگوئه و اروگوئه افتتاح شد. همچنین فعالیت‌های دیپلماتیک ایران در منطقه با افتتاح پرواز‌های هفتگی بین ونزوئلا و ایران در سال ۲۰۰۷ تقویت قابل توجهی یافت. گفتنی است که چاوز و احمدی نژاد در همان سال، ایجاد یک صندوق مشترک ۲ میلیارد دلاری برای تامین مالی سرمایه‌گذاری در ونزوئلا و ایران را اعلام کردند. 

اگرچه در دولت هفتم و هشتم، روابط دولت‌های چاوز و خاتمی به اوج خود رسید اما در سال ۲۰۰۵ با آمدن احمدی‌نژاد، دو کشور پروژه‌های متعددی را طی سفر‌های متعدد افتتاح و بیش از ۲۷۰ قرارداد دوجانبه امضا کردند که روابط اقتصادی و سیاسی را تقویت کرد. در نتیجه، صادرات ایران به آمریکا لاتین از میانگین ۲۵.۶ میلیون دلار در سال ۱۹۹۷ به ۱۱۲.۳ میلیون دلار در سال ۲۰۰۶ افزایش یافت. این رقم تا سال ۲۰۱۶ نیز افزایش داشت و صادرات ایران به آمریکا لاتین حدود ۲۰۰ میلیون دلار برآورد شد. همچنین، تجارت ایران با منطقه طی سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ جهش چشمگیری پیدا کرد. در این دوره، برزیل بزرگترین شریک تجاری و پس از آن مکزیک، کلمبیا، شیلی و ونزوئلا قرار داشتند. همچنین، صادرات ایران بر روی محصولات نیمه تمام آهن/فولاد غیر آلیاژی، ماشین آلات، کفپوش‌ها، محصولات نساجی، پسته و خشکبار متمرکز شد. 

ونزوئلا؛ محور همکاری منطقه‌ای تهران 

اگرچه ونزوئلا تا حد زیادی محور فعالیت سیاسی ایران با منطقه است اما تا سال ۲۰۱۷، میزان تجارت با این کشور نسبت به شرکای اقتصادی دیگر در منطقه لاتین کمتر بود. بر اساس گزارش بانک جهانی، صادرات ایران تا سال ۲۰۱۷ به این کشور، ۳۶۳ میلیون دلار بود اما این رابطه مجموعه‌ای از توافقات تجاری و سرمایه‌گذاری سیستماتیک اما از هم گسیخته را به تصویر می‌کشد. براساس داده‌های رسمی، حجم مبادلات صنعت نفت ایران و ونزوئلا در این مدت به حدود ۳ میلیارد و ۵۰۰ تا ۴ میلیارد دلار رسیده است. 

در میان روابط تجاری غیرانرژی موجود دو کشور، سه بخش بازار خرده‌فروشی، حمل‌ونقل هوایی و رسانه‌ها نقش پررنگی دارند. نمونه بارز این امر، راه‌اندازی سوپرمارکت «مگاسیس» در ونزوئلا است که در ابتدا اولین شعبه مرکزی خود را در کاراکاس در ۲۰ جولای ۲۰۲۰ تاسیس کرد و انتظار می‌رود که حدود ۲۵۰۰ محصول ایرانی در آن به بازار ونزوئلا عرضه شود. این برند قصد دارد تا فعالیت‌های خود را در منطقه آمریکا لاتین گسترش دهد. 

به طور کلی، اتحاد راهبردی ونزوئلا، ایران و کوبا تاثیرگذارترین محور نفوذ سیاسی در آمریکای لاتین علیه ایالات متحده آمریکا است، اگرچه سطح مبادلات تجاری و صنعتی در گذشته چندان با این امر همخوانی ندارد. قرارداد ۳.۶ میلیارد دلاری ایران با ونزوئلا طی سفر شهید ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور سابق به آمریکای لاتین را می‌توان به عنوان نقطه آغاز تحول دوباره روابط سیاسی و اقتصادی ایران با آمریکا لاتین تلقی کرد. همچنین، حجم مبادلات ایران و کوبا با رشد ۲۷۰ درصدی به ۴۳ میلیون و ۸۱۵ هزار رسیده است.

 
برزیل و مشارکت تجاری 

برزیل مهم‌ترین شریک تجاری ایران در آمریکا جنوبی تلقی می‌شود اما روابط تجاری بین دو کشور به طور قابل ملاحظه‌ای به نفع برزیل است. براساس آمار‌های اتاق بازرگانی، حجم تجارت دو کشور به بیش از ۶.۵ میلیارد دلار رسیده که رقم تقریبا مطلوبی است و بیشتر آن مربوط به واردات نهاده‌های دامی از این کشور می‌شود. 

ریشه روابط ایران و برزیل به اجلاس سران G-۱۵ در سال ۲۰۰۴ در کاراکاس (ونزوئلا) برمی‌گردد که لوئیس ایگناسیو لولا و محمود احمدی نژاد، برای امضا یادداشت تفاهم‌نامه‌ تحکیم روابط تجاری با یکدیگر ملاقات کردند. البته در زمان رییس جمهور سابق، بولسونارو، پیروی وی از خواسته‌های آمریکا در منطقه، ظرفیت ایران را برای بهبود سرمایه‌گذاری برزیل به‌ عنوان یک شریک استراتژیک، به‌ طور قابل‌ توجهی محدود کرد. 

این شرایط همچنین برخی از تلاش‌های ایران برای افزایش همکاری در بخش انرژی را محدود کرد و در مورد منافع تجاری در پالایشگاه‌های Premium I و Premium II در ایالت‌های Maranhao و Ceara در شمال شرقی برزیل به مدت تقریبا سه سال از طریق شرکت ملی پالایش و پخش نفت ایران مذاکره شد.

 
در واقع، به قدرت رسیدن بولسونارو، برنامه ایران در زمان دولت‌های لولا داسیلوا و دیلما روسف را تغییر داد. تصمیمات وی برای توقف کشتی‌های ایرانی در سواحل برزیل، محدودیت موقت برای ظرفیت ایران در راستای تقویت روابط با تاثیرگذارترین کشور منطقه از نظر سیاسی و اقتصادی بود. با این حال، این روند پس از انتخابات عمومی برزیل در سال ۲۰۲۲ و برگزیدن دوباره لولا داسیلوا دوباره به نفع ایران تغییر کرد. 

در مجموع، ونزوئلا برای ایران یک پایگاه استراتژیک در نزدیکی ایالات متحده ایجاد می‌کند. به همین ترتیب، کمک‌ها و تخصص نفتی تهران، رژیم در حال مبارزه کاراکاس را به یک راه نجات اقتصادی تبدیل کرده و توانایی‌های نظامی آن را افزایش می‌دهد. 

روابط ایران با سایر کشور‌های منطقه 

مکزیک تا سال ۲۰۱۷، مهم‌ترین شریک تجاری ایران در آمریکا لاتین بود و تا ۸۹.۴ میلیون دلار واردات از ایران ثبت کرد. روابط تجاری و دیپلماتیک دو کشور با ورود آندرس مانوئل لوپز اوبرادور، رئیس جمهور فعلی مکزیک تقویت شد که به صراحت علاقه خود برای از سرگیری روابط اقتصادی و دیپلماتیک با ایران را اعلام کرد.

 
در سال‌های اخیر، سرمایه‌گذاری‌های ایران در مکزیک به صورت ورود سرمایه‌گذاری‌های کوچک در تجارت، تولید، ارتباطات و حمل‌ونقل در ایالت‌های کوچکی مانند تاماولیپاس، کوینتانا رو، جالیسکو، یوکاتان، مشهود است اما در واقعیت، بخش قابل توجهی از امنیت اقتصادی مکزیک به ظرفیت آنها برای برقراری روابط تجاری با ایالات متحده بستگی دارد و این امر توانایی رئیس جمهور آن برای برقراری روابط با تهران را کاهش می‌دهد.

 
ایران و آرژانتین روابط دیپلماتیک و اقتصادی خود را پس از دهه‌ها دوباره احیا کردند. طبق داده‌های رسمی، امروزه آرژانتین جزو سه شریک تجاری ایران در آمریکا جنوبی است.

اروگوئه و شیلی شرکای بعدی اقتصادی ایران در منطقه هستند. حجم تجارت پایین با این دو کشور، همچنان حاکی از یک بازار استراتژیک فزاینده برای ایران است. شرکت ملی نفت ایران در سال ۱۳۸۶ با هدف عقد قرارداد با شیلی، از کشف ذخایر جدید نفتی خبر داد. با این حال شرکت نفت شیلی در سال ۲۰۰۸، شرایط مندرج در این قرارداد را رد کرد و حدود ۱۰ سال بعد و در سال ۲۰۱۸ با این شرکت ایرانی موافقت کرد. این امر منجر به بازسازی روابط تجاری بین دو کشور در سال‌های ۲۰۱۸-۲۰۱۹ شد. 

راه‌یابی مواد خام و صنعتی به بازار آمریکا لاتین 

روابط تجاری ایران در منطقه آمریکا لاتین به طور کلی به منافع ایران و روند‌های ایدئولوژیک این منطقه در دو دهه گذشته وابسته بوده است. اگرچه بیشتر روابط تجاری به طور مداوم بر دیپلماسی نفت ایران متکی بوده اما مواد خام و صنعتی نیز به این بازار‌ها راه یافته‌اند. باید توجه داشت که تقویت حجم تجارت با این منطقه در جهان چندقطبی برای تهران مفید خواهد بود.

 
جامعه مدنی در آمریکا لاتین طرفدار دولت‌های چپ است و این شرایط تلاش‌های استراتژیک و اقتصادی ایران را از طریق شرکایی مانند برزیل، کوبا، ونزوئلا و مکزیک که هم‌اکنون در حوزه منافع و نفوذ ایران در آمریکا لاتین هستند، بهبود بخشیده است. این روند شدیدا از سوی ایالات متحده رصد می‌شود، زیرا این نفوذ در حیاط خلوت واشنگتن می‌تواند پیامد‌های مهمی داشته باشد.