تجارت ایران و ترکمنستان خوب اما ناکافی!

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر، در طول دهه گذشته روابط اقتصادی و تجاری ایران و ترکمنستان فراز و فرود زیادی را به خود دیده است. این ارتباط که بر اساس نزدیکی جغرافیایی، پیوند‌های فرهنگی مشترک و منافع اقتصادی متقابل بنا شده است، در واکنش به دینامیک‌های منطقه‌ای، شرایط اقتصادی جهانی و سیاست‌های داخلی در هر دو کشور تغییر و تحول یافته است. علی رغم چالش‌های گوناگون که در میانه دهه ۹۰ تجارت ایران و ترکمنستان را تحت تاثیر قرار داد، اما در نتیجه گسترش تعاملات دو کشور در سه سال اخیر تجارت میان ایران و ترکمنستان روند مثبتی را تجربه کرده است. با این حال، اما سطح مبادلات تجاری دو کشور بسیار پایین‌تر از ظرفیت‌های دوکشور است.

حجم تجارت بین ایران و ترکمنستان در طول دهه گذشته با نوساناتی مواجه بوده که تحت تأثیر عواملی مانند تحریم‌ها، نوسانات ارزی و شرایط بازار جهانی قرار گرفته است. در اوایل دهه ۹۰ تجارت دو کشور روند بسیاری خوبی داشت به طوری که صادرات ایران به ترکمنستان به مرز یک میلیارد دلار رسید. با این حال، این رقم در اواسط دهه ۹۰ عمدتاً به دلیل تشدید تحریم‌های غرب علیه ایران و اختلافات ایران و ترکمنستان بر سر مسائل تجارت گاز کاهش یافت و در سال ۱۳۹۶ به حدود ۴۱۸ میلیون دلار رسید.

پس از پایان همه‌گیری کرونا که صادرات ایران به ترکمنستان را به حدود ۱۳۷ میلیون دلار رسانده بود، روابط تجاری شروع به بهبود کرد که با ابتکارات استراتژیک و تغییر مسیر‌های تجاری همراه بود. در سال ۱۴۰۲، حجم صادرات ایران به بیش از ۴۵۰ میلیارد دلار رسید که نشان‌دهنده بازگشت به سطوح قبل از تحریم‌ها بود.
بخش انرژی، تمرکز اصلی دو کشور

انرژی همواره یکی از ارکان اصلی روابط اقتصادی بین ایران و ترکمنستان بوده است. ترکمنستان با داشتن ذخایر عظیم گاز طبیعی (چهارمین بزرگترین در جهان)، به‌طور سنتی به صادرات گاز به ایران به‌ویژه در فصل زمستان مبادرت داشت. در سال ۱۳۹۳، ایران حدود ۹ میلیارد متر مکعب (bcm) گاز طبیعی از ترکمنستان وارد کرد که سهم قابل توجهی از صادرات گاز ترکمنستان را تشکیل می‌داد.

با این حال، در سال ۱۳۹۵، این رابطه با چالش‌هایی روبرو شد، زمانی که ترکمنستان صادرات گاز به ایران را به دلیل اختلافات پرداختی متوقف کرد. این اختلاف در نهایت در سال ۱۳۹۸ از طریق مذاکرات حل شد و منجر به از سرگیری جریان گاز اگرچه در حجم کمتری شد.

در سال‌های اخیر، هر دو کشور تلاش کرده‌اند همکاری‌های انرژی خود را فراتر از گاز طبیعی گسترش دهند. در سال ۱۳۹۹، توافقی برای افزایش مبادلات برق حاصل شد که در آن ایران به ترکمنستان برق صادر می‌کرد تا نیاز‌های روزافزون انرژی این کشور را تامین کند. این همکاری با تکمیل خطوط انتقال جدید و ارتقاء زیرساخت‌های موجود تسهیل شد.

همچنین ایران به‌طور فعال در توسعه زیرساخت‌ها در ترکمنستان، به‌ویژه در ساخت جاده‌ها، راه‌آهن‌ها و خطوط لوله مشارکت داشته است. یکی از برجسته‌ترین پروژه‌ها، خط راه‌آهن اینچه‌برون-گرگان-قزاقستان است که در سال ۱۳۹۳ تکمیل شد. این خط راه‌آهن ۹۲۰ کیلومتری، ایران را به ترکمنستان و قزاقستان متصل می‌کند و تجارت را تسهیل و هزینه‌های حمل‌ونقل را در منطقه کاهش می‌دهد.

فراتر از تجارت و سرمایه‌گذاری دوجانبه، ایران و ترکمنستان به‌دنبال تعمیق همکاری‌های استراتژیک خود در زمینه‌های مختلف از جمله حمل‌ونقل، مدیریت محیط زیست و امنیت منطقه‌ای بوده‌اند. یکی از حوزه‌های کلیدی همکاری، در زمینه حمل‌ونقل و ترانزیت بوده است. هر دو کشور عضو کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) هستند، یک شبکه حمل‌ونقل چندوجهی که هند، ایران، روسیه و اروپا را متصل می‌کند. این کریدور به‌عنوان یک جایگزین استراتژیک برای مسیر‌های تجاری سنتی در نظر گرفته شده و زمان و هزینه‌های ترانزیت را کاهش می‌دهد.

در سال ۱۳۹۳، ایران و ترکمنستان راه‌آهن ایران-ترکمنستان-قزاقستان را راه‌اندازی کردند که بخشی از کریدور شمال-جنوب است. این راه‌آهن به‌طور قابل توجهی زمان ترانزیت کالا‌ها بین آسیای مرکزی و خلیج فارس را کاهش داده و تجارت بین دو کشور را تقویت کرده است.

آینده چگونه خواهد بود؟

فرصت‌های قابل توجهی برای تعمیق روابط اقتصادی و تجاری بین ایران و ترکمنستان در سال‌های آینده وجود دارد. بخش انرژی همچنان یک حوزه کلیدی برای همکاری‌های آینده است. هر دو کشور دارای منابع انرژی قابل توجهی هستند و پتانسیل همکاری بیشتر در زمینه‌هایی مانند اکتشاف نفت و گاز، انرژی‌های تجدیدپذیر و تولید برق وجود دارد. توسعه زیرساخت‌های جدید انرژی مانند خطوط لوله و نیروگاه‌ها می‌تواند رابطه دوجانبه را بیشتر تقویت کند.

ظرفیت‌های تجاری میان ایران و ترکمنستان بسیار فراتر از سطح فعلی همکاری‌های اقتصادی است. با وجود حجم صادرات ایران به ترکمنستان که به ۴۵۰ میلیون دلار می‌رسد و واردات از این کشور که تنها ۳۸ میلیون دلار است، باید تلاش‌های بیشتری برای افزایش این ارقام صورت گیرد. توسعه بنادر و مرز‌های زمینی از جمله موضوعاتی است که می‌تواند به بهره‌برداری بهتر از ظرفیت‌های ترانزیتی میان دو کشور منجر شود.

به گفته کارشناسان یکی از زمینه‌های مهم همکاری میان ایران و ترکمنستان، خدمات فنی و مهندسی است که ایران در آن توانایی‌های زیادی دارد. همچنین، زمینه‌های گردشگری و گردشگری درمانی، صنایع دانش‌بنیان، صنعت، معدن و کشاورزی نیز از دیگر حوزه‌هایی هستند که می‌توانند به توسعه روابط اقتصادی میان دو کشور کمک کنند. برای تسهیل تجارت و توسعه این روابط، ایجاد تعرفه ترجیحی میان ایران و ترکمنستان و حل مسائل مرتبط با صدور ویزا برای تجار دو کشور ضروری است.

همچنین، رفع موانع موجود در مرز‌های زمینی مانند مرز اینچه‌برون و بهبود زیرساخت‌های آن از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به تسهیل تجارت میان ایران و ترکمنستان کمک کند. با توجه به پتانسیل‌های بالای ترکمنستان برای صادرات و واردات، همکاری نزدیک‌تر میان دو کشور و پیگیری اجرای تفاهم‌نامه‌های امضا شده می‌تواند تجارت میان ایران و ترکمنستان را به سطح بالاتری برساند.

گسترش ارتباطات حمل‌ونقل بین ایران و ترکمنستان فرصت دیگری برای همکاری‌های آینده ارائه می‌دهد. تکمیل خطوط راه‌آهن، بزرگراه‌ها و بنادر جدید می‌تواند تجارت را تسهیل و هزینه‌های حمل‌ونقل را کاهش دهد و تجارت مرزی را برای شرکت‌های هر دو کشور آسان‌تر کند.

همچنین سرمایه‌گذاری‌های مشترک در پروژه‌های صنعتی مانند کارخانه‌های پتروشیمی، کارخانجات نساجی و واحد‌های فرآوری محصولات کشاورزی نیز می‌تواند به تقویت روابط دوجانبه کمک کند. این سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند اشتغال ایجاد کند، رشد اقتصادی را تحریک کند و به تنوع‌بخشی اقتصاد‌های هر دو کشور کمک کند.

در نهایت، ابتکارات ادغام منطقه‌ای مانند کریدور شمال-جنوب و اتحادیه اقتصادی اوراسیا فرصت‌هایی را برای ایران و ترکمنستان فراهم می‌کند تا روابط اقتصادی خود را تعمیق کنند. با شرکت در این ابتکارات، هر دو کشور می‌توانند به بازار‌های جدید دسترسی پیدا کنند، سرمایه‌گذاری خارجی جذب کنند و رقابت‌پذیری اقتصادی خود را افزایش دهند.

توسعه مستمر روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان به توانایی هر دو کشور در مدیریت فشار‌های خارجی مانند تحریم‌ها و استفاده از فرصت‌های موجود برای ادغام منطقه‌ای و توسعه زیرساخت‌ها بستگی دارد. با مدیریت دقیق و تمرکز بر همکاری‌های استراتژیک، ایران و ترکمنستان می‌توانند روابط اقتصادی خود را بیشتر از پیش تقویت کرده و به ثبات و رفاه منطقه آسیای مرکزی کمک کنند.