نقش ایران در راهبرد گازی ترکمنستان

ترکمنستان به عنوان یکی از بزرگترین تامین‌کنندگان گاز طبیعی جهان است که برای دهه‌ها به دنبال تنوع بخشیدن به مسیرهای صادراتی خود برای کاهش وابستگی به خریداران سنتی مانند چین بود. وابستگی تک‌جانبه به یک خریدار بزرگ گاز، برای ترکمنستان از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ به موضوع مهمی تبدیل شده و صادرات گاز ترکمنستان به چین به دلایل مختلف به سطح بحرانی رسیده است. این رویداد منجر به وخامت تراز تجاری ترکمنستان شده که تاثیر مستقیمی بر وضعیت اقتصادی این کشور دارد.

از همین‌رو وظیفه اصلی عشق‌آباد در سال‌های اخیر، گسترش بازارهای گاز و افزایش استقلال اقتصادی از طریق پروژه‌های زیرساختی جدید، مانند گسترش گاز به اروپا از طریق خط لوله ترانس خزر، سوآپ با ایران و TAPI  (ترکمنستان-افغانستان-پاکستان- هند) بوده است. این پروژه‌ها نه تنها بازارهای جدیدی را برای این کشور می‌گشایند، بلکه برای تضمین امنیت انرژی در اروپا و غرب و جنوب آسیا نیز کلیدی هستند.

با این حال تحولات پیرامون ترکمنستان مدت‌ها، امکان تنوع بخشیدن به خریداران گاز را محدود کرد. از یک‌سو، اجرای هر گونه پروژه گازی در دریای خزر به دلیل محدودیت‌های قانونی و زیست‌محیطی و از سوی دیگر، محدودیت‌های مرتبط با توسعه و امنیت افغانستان، عملا غیرممکن است. بنابراین، این پرسش مطرح می‌شود که آیا ترکمنستان می‌تواند وضعیت فعلی را تغییر دهد و احتمال اجرای پروژه‌های بزرگی مانند ترانس خزر و تاپی تا چه میزان خواهد بود؟

نگاهی به بازار اصلی گاز ترکمنستان چین

در حال حاضر، بازار اصلی گاز ترکمنستان چین است. ترکمنستان از سال ۲۰۰۹، صادرات گاز را از طریق خط لوله گاز آسیای مرکزی به چین را آغاز کرد. در نیمه نخست سال ۲۰۲۴، ترکمنستان با صادرات گاز به ارزش ۵.۶۷ میلیارد دلار به بزرگترین تامین‌کننده گاز چین تبدیل شد که از حجم گاز روسیه بسیار بیشتر بود. البته، هر دو کشور برای افزایش عرضه گاز نه تنها به چین، بلکه به آسیای مرکزی وارد رقابت شده‌اند، به طوری که روسیه برای گسترش نفوذ خود قرارداد «اتحادیه گازی» با قزاقستان و ازبکستان را منعقد کرد.

هرچند، روابط اقتصادی ترکمنستان و چین پایدار است اما وابستگی عشق‌آباد به یک بازار، خطرات خاصی را درپی دارد و ترکمنستان را در برابر تغییرات تقاضا یا تغییر در سیاست اقتصادی خریدار آسیب‌پذیر می‌کند. از همین‌رو، ترکمنستان با وجود بازارهایی مانند اروپا، ترکیه، ایران، عراق و جنوب آسیا به دنبال راه‌هایی برای تنوع بخشیدن به عرضه خود است. 

چالش‌های خط لوله گاز ترانس خزر 

پروژه خط لوله گاز ترانس خزر (TCP) مدت‌ها به عنوان مسیری بالقوه برای صادرات گاز ترکمنستان به اروپا مورد بحث قرار گرفته بود؛ خط لوله‌ای که از کف دریای خزر، ترکمنستان را به آذربایجان متصل و در نهایت، گاز را از طریق زیرساخت‌های موجود تاناپ و تاپ به ترکیه و سپس اتحادیه اروپا منتقل می‌کند. این پروژه نه تنها برای ترکمنستان، بلکه برای ترکیه و اتحادیه اروپا نیز از اهمیت راهبردی برخوردار است، زیرا می‌تواند با کاهش وابستگی اروپا به گاز روسیه، امنیت انرژی اروپا را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.

ترکیه نقش مهمی در پیشبرد این پروژه ایفا می‌کند. در ژوئیه ۲۰۲۴، آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه برای مذاکره در مورد انتقال گاز ترکمنستان به ترکیه و اروپا از عشق‌آباد بازدید کرد. طرف ترک علاقه خود را برای تامین ۲ میلیارد متر مکعب گاز از طریق روش سوآپ از طریق ایران در مرحله نخست و در بلندمدت (سالانه تا ۱۵ میلیارد متر مکعب) را ابراز کرد. این حجم گاز می‌تواند در ۲۰ سال آینده منابع پایداری را برای اروپا فراهم کند که عامل مهمی برای امنیت بلندمدت انرژی منطقه است.

با این حال، با وجود حمایت‌های سیاسی و اقتصادی، پروژه TCP با تعدادی مشکل جدی مواجه است. مشکل اول این بوده که ساخت این خط لوله به سرمایه‌گذاری قابل توجهی نیاز دارد که حدود ۵ میلیارد دلار تخمین زده می‌شود و احتمال جذب چنین سرمایه‌گذاری کم است. مورد دوم نیز این بوده که ایران و روسیه بر وضعیت زیست محیطی و حقوقی دریای خزر اصرار دارند و همچنان با اشاره به تهدیدات احتمالی زیست محیطی منطقه، با اجرای این پروژه مخالفت می‌شود. 

چشم‌انداز مبهم تاپی 

پروژه تاپی که ترکمنستان را با افغانستان، پاکستان و هند وصل می‌کند، یکی دیگر از ابتکارات کلیدی ترکمنستان برای تنوع بخشیدن به مسیرهای صادراتی خواهد بود. ترکمنستان انتظار دارد که اجرای این پروژه، اجازه ورود آن به بازارهای جدید بزرگ در جنوب آسیا به ویژه پاکستان و هند را بدهد که با کمبود انرژی مواجه هستند و برای تامین نیازهای خود به حجم بیشتری از گاز نیاز دارند.

با وجود تمام مشکلات در اجرای آن، پروژه تاپی همچنان یک اولویت برای ترکمنستان است. مقامات ترکمنستان و افغانستان در آگوست ۲۰۲۴، به مذاکرات در مورد این پروژه ادامه دادند و آمادگی خود برای شروع ساخت و ساز را تایید کردند.

افغانستان همچنین انتظار دارد که سالانه ۵ میلیارد متر مکعب گاز برای تامین نیازهای انرژی خود دریافت کند. طالبان نیز تایید کرد که ترکمنستان با اعطای وام برای پوشش هزینه‌های ساخت تاپی موافقت کرده است. هزینه پروژه ۹ تا ۱۰ میلیارد دلار برآورد شده و توسط شرکت خط لوله تاپی لیمیتد (TPCL) اجرا می‌شود.

با وجود این اقدامات، پروژه تاپی با رقابت سایر مقاصد صادرات گاز ترکمنستان، به ویژه به اروپا مواجه است. با افزایش تقاضا برای گاز در اروپا و علاقه فزاینده به تنوع بخشیدن به منابع انرژی، سرمایه‌گذاران احتمالا ترجیح دهند که سرمایه خود را به پروژه‌های مربوط به انتقال گاز به اروپا اختصاص دهند که در نهایت می‌تواند توسعه تاپی را با چالش مواجه کند.

همچنین، وضعیت امنیت داخلی افغانستان و عبور خط لوله از مناطق ناامن می‌‍تواند چشم‌انداز این خط لوله را مبهم کند. نباید از اختلافات پاکستان با افغانستان و به ویژه هند با پاکستان نیز غافل شد. بدون تردید هند به وابستگی گازی به لوله عبوری از پاکستان با ابهام خواهد نگریست. 

نقش مطمئن ایران 

همانطور که اشاره شد، چشم‌انداز متنوع‌سازی مسیرهای صادرات گاز ترکمنستان همچنان یک وظیفه مهم برای عشق‌آباد است. با وجود موانع سیاسی، فناوری و مالی موجود، پروژه‌هایی مانند خط لوله ترانس خزر و تاپی همچنان به عنوان حوزه‌های کلیدی برای بهبود امنیت انرژی منطقه و افزایش درآمد ترکمنستان از صادرات گاز تلقی می‌شوند. با این حال، ترکمنستان برای اجرای موفقیت‌آمیز این پروژه‌ها به جذب سرمایه‌گذاری بین‌المللی، تقویت ثبات سیاسی در منطقه و حمایت بازیگران بزرگ بین‌المللی مانند اتحادیه اروپا، ترکیه و چین نیاز دارد.

اجرای خط لوله ترانس خزر می‌تواند نقش ترکمنستان را به عنوان تامین‌کننده اصلی گاز اروپا، به طور قابل توجهی افزایش دهد. همچنین پروژه تاپی بازارهای جدیدی را در جنوب آسیا می‌گشاید اما تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد، ریسک‌های سیاسی و اقتصادی و همچنین رقابت برای سرمایه‌گذاری می‌تواند، این فرآیندها را کند کند.

در این میان، ایران همچنین نقش مهمی در استراتژی گاز ترکمنستان دارد. در آگوست ۲۰۲۴، برنامه‌هایی برای افزایش عرضه گاز ترکمنستان به ایران به ۴۰ میلیارد متر مکعب در سال اعلام شد که می‌تواند چشم‌اندازی را برای صادرات بیشتر، از طریق ایران به عراق و ترکیه تحت یک طرح سوآپ باز کند. این طرح به ترکمنستان اجازه می‌دهد تا از ایران به عنوان یک مسیر ترانزیتی برای عرضه گاز به بازارهای دیگر استفاده کند که به ویژه در پس زمینه مشکلات در اجرای پروژه‌های هدف اروپا اهمیت می‌یابد.

به طوری که در اولایل هفته جاری ترکمنستان و عراق قرارداد خرید گاز از طریق جمهوری اسلامی ایران را امضا کردند. پس از مذاکرات فشرده صورت‌گرفته میان طرف‌های ایرانی و ترکمنستانی در خصوص سواپ گاز این کشور، از طریق ایران به عراق، در روز ۳ ژوئیه، قرارداد سواپ گاز میان طرفین ایرانی و ترکمنستانی به امضا رسید. بر اساس این قرارداد، مقرر شد سالانه تا سقف ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان بر اساس سازوکار سواپ، از طریق خاک جمهوری اسلامی ایران به جمهوری عراق عرضه شود.

این امر نشان می‌دهد که موقعیت و زیرساخت‌های موجود ایران و ترکمنستان هیچکدام از موانع ترانس خزر و تاپی را ندارد و همچنین، امنیت ایران می‌تواند چشم‌انداز مثبتی برای صادرات گاز ترکمنستان متصور کند. باید توجه داشت که هم‌اکنون تقریبا بیشتر همسایگان ایران مانند عراق، ترکیه، کویت، پاکستان و اندکی دورتر هند، به واردات گاز وابسته هستند.

بنابراین، تداوم همکاری گازی ایران و ترکمنستان بهترین گزینه برای موفقیت راهبرد گازی عشق‌آباد است. البته، این امر مزایای بزرگی برای ایران نیز خواهد داشت و علاوه بر جبران بخشی از ناترازی گاز داخلی، موقعیت هاب منطقه‌ای کشور در رقابت با ترکیه را بهبود و درآمدهای ترانزیتی نصیب کشور می‌کند. از همین‌رو، این همکاری می‌تواند به نتیجه برد-برد ختم شود.