ناترازی برق و راه‌حل‌های آشکار برای برون‌رفت از آن

اقتصاد معاصر-گیتی صادقیان، پژوهشگر اقتصادی: بحران انرژی مساله فراگیر جهانی است. با این حال، غلبه بر ناترازی‌ها در کشوری با منابع سرشار از انرژی، کلاف سردرگمی بوده که از ناکارآمدی در مدیریت منابع حکایت دارد. براساس سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی کشور، پیش‌بینی می‌شود که میزان کل عرضه گاز طبیعی در سال ۱۴۲۰ به ۸۹۸ میلیون متر مکعب در روز برسد، این در حالی است که تقاضا برابر با ۱۴۱۰ میلیون ‌‌‌متر مکعب خواهد بود که نشان از ناترازی  ۵۱۲ میلیون متر مکعبی در روز دارد.

همچنین گفتنی است که ایران در سال ۱۳۹۹، صادر‌کننده ۳ میلیارد دلار بنزین به کشور‌‌‌های منطقه بود اما اکنون صحبت از کسری ۱.۲ میلیون لیتری در روز می‌شود. 

ناترازی برق 

کل ظرفیت نصب‌شده در کشور حدود ۹۳ هزار مگاوات است. نياز مصرف اوج بار در سال ۱۴۰۳ به ميزان ۷۹۸۷۲ مگاوات رسيده كه با احتساب اوج بار سال گذشته به ميزان ۷۳۴۶۳ مگاوات، رشدی به ميزان ۷.۸ درصد به‌ وقوع پيوسته است. رشد متعارف نياز مصرف برق كشور براساس متوسط ۱۰ سال اخير، تقريبا ۵ درصد اعلام می‌شود. 

بیش از ۹۰ درصد برق کشور توسط نیروگاه‌های حرارتی، با ترکیب سوخت‌های گاز طبیعی، گازوئیل و مازوت و مابقی توسط نیروگاه‌های برق‌آبی، اتمی و تجدیدپذیر تولید می‌شود. همچنین بیش از ۸۰ درصد از برق تولیدی کشور، حرارتی و وابسته به سوخت گاز طبیعی بوده و این وابستگی باعث شده تا بروز ناترازی گاز طبیعی به ناترازی برق نیز تسری یابد. در نتیجه محدودیت در افزایش توان تولیدی از یک‌سو و افزایش میزان مصرف از‌سوی دیگر، منجر به ناترازی عرضه و تقاضای برق شده است. 

افزایش سهم برق از سبد مصرف انرژی 

مشکل فقط به ناترازی کنونی ختم نمی‌شود. با توجه به افزایش کاربرد و طراحی روزافزون وسایل برقی، پیش‌بینی می‌شود که سهم برق از کل سبد انرژی دنیا به ۵۰ درصد برسد. به این ترتیب تامین انرژی برق مصرفی در آینده تولید کشورها بسیار اهمیت دارد.   

مساله ناترازی برق در ایران اگر با راه‌حل‌های بهینه درمان نشود، در بهترین حالت بار هزینه‌ بسیار زیادی را بر دوش دولت خواهد گذاشت. در این راستا دولت چاره‌ای جز برنامه‌ریزی برای متنوع‌سازی برق و عدم اتکای صرف بر منابع گازی که خود ناتراز است، نخواهد داشت. 

تجربه‌های جهانی برای غلبه بر ناترازی برق 

تجربه‌های جهانی از اصلاحات برنامه‌ریزی شده کشورها و حرکت به سمت تولید انرژی‌های تجدیدپذیر حکایت دارد. چین در دو دهه گذشته رشد خیره‌کننده‌ای در ظرفیت انرژی‌های تجدید پذیر داشته و سرعت و مقیاس گسترش ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر نصب شده در این کشور بی‌نظیر است. چین حتی از اهداف ذکر شده در توافق پاریس نیز پا را فراتر گذاشت. در یک دهه گذشته، سوخت‌های فسیلی بیش از دوسوم ظرفیت تولید برق این کشور را تشکیل می‌دادند و پکن بزرگ‌ترین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای جهان لقب گرفته بود. 

به علاوه، در اواسط دهه ۲۰۰۰، رشد سریع چند دهه قبل افت کرد و مدل توسعه چین با وابستگی شدید به ذغال‌سنگ، کشور را در بحران‌های متعدد آلودگی هوا، خاک و آب فرو برد.  با این حال، سیاست‌گذاران تسلیم نشدند و در میانه انتقادها و فشارهای جهانی، یک تیر و چند نشان زدند. چین برنامه‌ای تدوین کرد که نه فقط امنیت تولید انرژی کشور را تضمین و رشد تولید را در مسیر توسعه پایدار بازتعریف می‌کرد، بلکه رکود ناشی از بخش املاک و مستغلات چین پس از بحران کرونا را دست‌کم برای چند سال با رونق در ساخت پنل‌های خورشیدی جبران می‌کرد.   

چین حالا با تولید ۴۱۳ گیگاوات (بیش از ۴ برابر کل ظرفیت برق نصب شده در ایران)، رهبر بلامنازع تولید انرژی خورشیدی در جهان است. امروزه چین بیش از ۸۰ درصد ظرفیت تولید خورشیدی جهان را در اختیار دارد و علاوه بر فناوری‌های حوزه انرژی بادی و باتری‌ها، بزرگ‌ترین تولیدکننده خودروهای برقی در جهان نیز شناخته می‌شود. 

گفتنی است که در تلاش برای متنوع‌سازی سبد انرژی و تامین امنیت آن، چین تنها نبود. پس از جنگ اوکراین، اروپا و به ویژه آلمان به سمت توسعه ظرفیت ساخت پنل‌های خورشیدی رفتند. در آلمان رشد سرسام‌آور هزینه‌های انرژی، مردم را بر آن داشت تا بر روی سقف خانه‌های خود، پنل‌های خورشیدی نصب کنند و با این کار هزینه قبض برق خود را کاهش دهند. آلمان با همین سازوکار اکنون با تولید نزدیک به ۷۰ گیگاوات برق در رتبه چهارم بزرگ‌ترین تولیدکنندگان برق خورشیدی دنیا قرار دارد. 

پتانسیل ایران در تولید برق تجدیدپذیر 

مطابق برآورد وزارت نیرو، ایران دارای ظرفیت ۱۲۴ هزار مگاوات برق (بیش از ظرفیت کنونی نصب شده برق کشور) از منابع تجدیدپذیر بوده که ۷۱ هزار مگاوات آن، انرژی خورشیدی و ۴۹ هزار مگاوات آن مربوط به انرژی بادی است. براساس آمارهای بین‌المللی تا سال ۲۰۵۰ میلادی، میزان تقاضای برق ۶.۱ برابر خواهد شد و برق تجدیدپذیر با ۴۳ درصد، بیشترین سهم تولید برق را خواهد داشت، در حالی که سهم انرژی تجدیدپذیر در ایران از تولید برق کشور به نیم‌درصد هم نمی‌رسد. این سهم در دنیا به طور متوسط ۱۲ درصد است. 

ایران تا قبل از سال ۲۰۱۶ هیچ استفاده‌ای از انرژی خورشیدی در تولید برق نمی‌کرد. پس از سال ۲۰۱۶، میزان تولید برق از انرژی خورشیدی بسیار ناچیز بود. در سال ۲۰۱۷ که اولین بار از انرژی خورشیدی در تولید برق استفاده شد، فقط ۰.۰۳۱ درصد از کل برق تولید شده در ایران از این انرژی تولید شد. در سال ۲۰۲۰ نیز میزان تولید برق از انرژی خورشیدی فقط ۰.۱۴۵ درصد از کل برق تولید شده در ایران را تشکیل می‌داد. تاکنون تلاش‌هایی در جهت افزایش نقش انرژی خورشیدی در توان برق تولید انجام شده اما با همه تلاش‌ها سهم انرژی خورشیدی در تولید برق کشور فقط به ۰.۲ درصد افزایش یافته است. 

موانع پیش پای تولید برق خورشیدی 

بسیاری از فعالان و علاقمندان به سرمایه‌گذاری در حوزه تولید برق خورشیدی به زیاد بودن شکاف قیمت برق خورشیدی و برق فسیلی اشاره دارند. در آلمان قیمت‌های بالای انرژی به طور خودکار، سقف کارخانه‌ها و حتی خانه‌ها را به پنل‌های خورشیدی مجهز کرد. این در حالی بوده که قیمت پایین برق فسیلی توجیه اقتصادی احداث یک نیروگاه برق خورشیدی را از بین می‌برد. احداث نیروگاه‌های برق خورشیدی وابسته به تکنولوژی و همچنین واردات پنل‌های خورشیدی است که بی‌ثباتی اقتصادی و نوسان نرخ ارز، مهم‌ترین موانع پیش پای سرمایه‌گذاران این بخش محسوب می‌شود. در سمت درآمدی و فروش برق خورشیدی نیز دولت مشوق‌هایی برای این بخش در نظر گرفته اما این مشوق‌ها در مقایسه با بسیاری از گزینه‌های سرمایه‌گذاری در کشور جذاب نیستند. 

ماده (۱۶) در قانون جهش تولید دانش‌بنیان بیان می‌دارد، صنایعی که برق مصرفی آنها در ساعت بالای یک مگاوات است، باید سالانه یک درصد از برق مصرفی خود را از طریق منابع تجدیدپذیر و با خرید از بازار بورس انرژی تامین کنند و این مقدار باید در ظرف پنج سال به پنج درصد برسد. ماده (۱۶) تصریح می‌کند که در غیر این‌صورت، صنایع جریمه عدم خرید را در قبوض برق خود پرداخت خواهد کرد. 

گذشته از آنکه برخی از صنایع تا به حال توجهی به این قانون نکرده‌اند و چه‌بسا جریمه مذکور را با طلب از دولت یا به شیوه‌های مختلف دور زده‌اند، این شیوه از قانون‌گذاری عملا نتوانسته سرمایه‌گذاران را ترغیب به سرمایه‌گذاری در حوزه تولید برق خورشیدی کند و به نظر می‌رسد که راه‌حل‌های اساسی‌تری باید در دستور کار قرار گیرد که جریان سرمایه را به طور خودکار به سمت این حوزه رهنمون و رقابت‌پذیری در این حوزه را تقویت کند. 

پیشنهاداتی برای افزایش رقابت‌پذیری 

نرخ‌گذاری بالاتر برق فسیلی (برحسب حجم مصرف و ارزش افزوده تولید) در ازای یارانه‌های بالاتر برای برق خورشیدی، نرخ‌گذاری جغرافیایی صنایع انرژی‌بری که در استان‌های با ظرفیت بالای انرژی خورشیدی قرار دارند، بومی‌سازی فناوری‌های ساخت پنل‌های خورشیدی -از آنجا که ظرفیت استان‌های شرقی و شمال شرقی برای تولید برق خورشیدی بسیار بالاست، این سیاست می‌تواند به رشد اقتصادی استان‌های محروم منجر شود-، حمایت از پروژه‌های لیزینگ خورشیدی و امکان صادرات برق خورشیدی برای افزایش توجیه‌پذیری اقتصادی، مواردی هستند که برای افزایش رقابت‌پذیری پیشنهاد می‌شوند.