چرخ بهینه‌سازی چرا در کشور نمی‌چرخد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بهینه‌سازی مصرف انرژی به عنوان یکی از چالش‌های اساسی در کشور ما مطرح است. بر اساس ترازنامه هیدروکربوری کشور در سال ۱۴۰۱، تولید روزانه انرژی اولیه به ۹.۴ میلیون بشکه معادل نفت خام رسید که ۹۹ درصد آن از نفت و گاز تامین می‌شود. عرضه انرژی اولیه روزانه ۷.۸ میلیون بشکه معادل نفت خام و مصرف نهایی انرژی حدود ۴.۷ میلیون بشکه معادل نفت خام بود.

بخش صنعت (به‌ همراه خوراک پتروشیمی) بیشترین سهم مصرف را داشته و پس از آن، بخش خانگی در جایگاه دوم قرار گرفته است. این وضعیت نشان‌دهنده نیاز فوری به اقدامات جدی در راستای بهینه‌سازی مصرف انرژی خواهد بود. 

تلفات انرژی و چالش‌های موجود 

در همین راستا هوشنگ فلاحتیان، معاون وزیر نفت به تلفات انرژی در کشور اشاره کرده و اعلام کرده که حدود ۱۸ درصد از عرضه انرژی اولیه، به‌ علت تلفات در نیروگاه‌های حرارتی، پالایشگاه‌های نفت و گاز و همچنین خطوط انتقال و توزیع هدر می‌رود. بخش عمده این تلفات مربوط به نیروگاه‌های حرارتی است و با افزایش بازده نیروگاه‌ها تا حدود ۵۰ درصد، می‌توان حدود ۲۰۰ هزار بشکه معادل نفت خام در روز صرفه‌جویی کرد. 

گزارش‌ها نشان می‌دهد که کشور سالانه بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار یارانه انرژی پرداخت می‌کند که ناشی از عدم بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف خواهد بود. این فشار اقتصادی، همراه با ناترازی ۲۸۰ میلیون متر مکعبی گاز در روز، ۱۵ میلیون لیتر بنزین در روز و همچنین کمبود ۱۷.۵ هزار مگاوات برق در زمان اوج مصرف، زنگ خطر جدی برای امنیت تامین انرژی کشور محسوب می‌شود. کاهش ۳۰ درصدی تامین گازوئیل به نیروگاه‌ها که منجر به کاهش ذخایر سوخت آن‌ها به ۴۰ درصد (نسبت به ۷۷ درصد سال گذشته) شده، بحران ناترازی برق را تشدید کرده و خطر قطعی برق در زمستان را افزایش داده است. 

وابستگی شدید به گاز طبیعی (حدود ۷۰ درصد از سبد سوخت)، رشد سریع مصرف و محدودیت‌های تولید، عوامل اصلی ناترازی انرژی در کشور هستند. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس حاکی از رشد متوسط ۴.۵ درصدی مصرف و رشد ۴ درصدی تولید اولیه بوده که این امر نشان‌دهنده عقب‌ماندگی تولید نسبت به مصرف و نبود بهینه‌سازی است. 

هدف‌گذاری کاهش مصرف انرژی 

در برنامه هفتم پیشرفت، هدف‌گذاری شده که مصرف روزانه معادل یک میلیون و دویست و هشتاد و پنج هزار بشکه نفت خام کاهش یابد. این هدف‌گذاری از طریق سازوکارهای مشخص شده به سمت بهینه‌سازی مصرف انرژی حرکت خواهد کرد و انتظار می‌رود که این فرآیند به یک امر عمومی در سطح مردم و شرکت‌های خصوصی تبدیل شود. 

چالش‌های موجود در بهینه‌سازی مصرف انرژی 

کارشناسان انرژی دو مشکل اساسی در حوزه بهینه‌سازی مصرف انرژی کشور را شناسایی کرده‌اند. 

عدم وجود متولی مشخص: وزارتخانه‌های نفت و نیرو به‌ صورت سنتی مسؤول تولید انرژی هستند و بهینه‌سازی مصرف در این وزارتخانه‌ها به‌ صورت جدی پیگیری نمی‌شود. به همین دلیل، تشکیل سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی به عنوان یک متولی واحد، ضروری است. 

طبق برنامه هفتم که در تاریخ ۱۳ خرداد ۱۴۰۳ به دولت ابلاغ شد، دولت موظف به تشکیل سازمانی تحت عنوان «سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی»، زیر نظر رئیس‌ جمهور است. این سازمان باید با ادغام شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت، ساتبا و ستاد مدیریت حمل‌ونقل و سوخت تاسیس شود و اساسنامه آن ظرف سه ماه به تصویب هیات وزیران برسد. با وجود الزام برنامه، تاکنون خبری از تصویب این سازمان توسط هیات وزیران منتشر نشده است. 

در حال حاضر بهینه‌سازی در سه وزارتخانه راه و شهرسازی، نیرو و نفت به ترتیب با اسم‌های ستاد مدیریت حمل‌ونقل و سوخت، انرژی‌های تجدید پذیر و بهره‌وری انرژی برق و بهینه‌سازی مصرف تعریف شده که به علت عدم داشتن متولی واحد و همچنین نداشتن قدرت و تعارض منافع با وزارتخانه مربوطه، عملا خروجی مناسبی ندارند. 

عدم انگیزه اقتصادی: در حال حاضر، هیچ مشوقی برای مصرف‌کنندگان وجود ندارد که آن‌ها را به کاهش مصرف انرژی ترغیب کند. به عنوان مثال در فصل زمستان، مصرف‌کنندگان خانگی هیچ انگیزه‌ای برای کاهش مصرف گاز ندارند، زیرا قیمت پایین گاز باعث می‌شود که اقدامات بهینه‌سازی اقتصادی نباشد. 

راه‌حل‌های پیشنهادی 

برای حل مشکلات موجود، پیشنهاداتی نیز ارائه شده است.

تشکیل سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی: این سازمان با تجمیع ساختارهای پراکنده در وزارتخانه‌ها، متولی واحدی برای پیگیری بهینه‌سازی مصرف انرژی خواهد بود. 

ایجاد مشوق‌های اقتصادی: به منظور ایجاد انگیزه برای مصرف‌کنندگان، پیشنهاد شده که در صورت صرفه‌جویی در مصرف انرژی، معادل آن انرژی صرفه‌جویی شده به مصرف‌کننده بازگردانده شود. این موضوع در ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر مطرح شده است. 

ایجاد حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی: این حساب به عنوان یک منبع پایدار، به کسانی که اقدام به صرفه‌جویی کنند، منابع مبتنی بر ماده (۱۲) را ارائه می‌دهد. این اقدام می‌تواند به تضمین سرمایه‌گذاری‌ها در پروژه‌های بهینه‌سازی کمک کند. 

بازار بهینه‌سازی مصرف انرژی 

در راستای مردمی‌سازی بهینه‌سازی مصرف انرژی، پیشنهاد شده که برای صرفه‌جویی‌های انجام شده، گواهی صرفه‌جویی انرژی صادر شود. این گواهی‌ها می‌توانند در بازار بهینه‌سازی به متقاضیان انرژی فروخته شوند. این اقدام می‌تواند به ایجاد انگیزه‌های اقتصادی برای کاهش مصرف انرژی نیز کمک کند. 

با توجه به چالش‌های موجود در حوزه بهینه‌سازی مصرف انرژی در ایران، اقدامات قانونی و ساختاری جدید می‌تواند به بهبود وضعیت موجود کمک کنند. تشکیل سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، ایجاد مشوق‌های اقتصادی و راه‌اندازی بازار بهینه‌سازی مصرف انرژی از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش مصرف انرژی و بهینه‌سازی آن در کشور منجر شوند.