اسرائیل از بالا؛ ۷ گلوگاه کلیدی تل‌آویو کجاست؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ اسرائیل به دلیل موقعیت جغرافیایی و تنش‌های منطقه‌ای، برای تامین امنیت انرژی خود نیازمند افزایش تولید نفت خام و گاز طبیعی است. این رژیم در سال‌های اخیر برنامه‌ریزی کرده تا از گاز طبیعی برای تولید برق بهره‌برداری کند و به دلیل دسترسی به آب‌های آزاد، می‌تواند نفت مورد نیاز خود را از بنادر مهم در مدیترانه و دریای سیاه تامین کند. 

با وجود وابستگی ۸۰ درصدی به منابع هیدروکربوری، اسرائیل دارای صنایع نفت و گاز محدودی است که این امر امنیت انرژی آن را ناپایدار می‌کند. نفت ۳۸ درصد و گاز طبیعی ۴۴ درصد از سبد انرژی این رژیم را تشکیل می‌دهند و عمدتا از دو میدان گازی لویاتان و تامار تامین می‌شوند. این وابستگی به ۷ گلوگاه کلیدی شامل ۳ پایانه نفتی، ۲ پالایشگاه و ۲ میدان گازی، امنیت انرژی اسرائیل را بسیار آسیب‌پذیر می‌کند.

پس از عملیات طوفان‌الاقصی، شرکت‌های بین‌المللی فعالیت‌های خود در توسعه میادین گازی اسرائیل را متوقف کرده‌اند و با تشدید تنش‌ها، ظرفیت‌های توسعه‌ای این رژیم دچار اختلال خواهد شد. به طور کلی، امنیت انرژی اسرائیل به شدت به حمایت شرکت‌های بزرگ غربی وابسته بوده و این وابستگی می‌تواند در شرایط بحرانی به چالش‌های جدی منجر شود.

تولید و تامین انرژی در اسرائیل

از سال ۲۰۱۰ به بعد، تولید گاز طبیعی در اسرائیل با کشف میدان‌های بزرگ گازی تحولی شگرف پیدا کرد. میدان‌های تامار (Tamar) که در ۲۰۰۹ کشف و از ۲۰۱۳ به بهره‌برداری رسید و لویاتان (Leviathan) که در ۲۰۱۰ کشف و تولید آن از ۲۰۱۹ آغاز شد، پایه‌گذار این تغییرات بودند. میدان لویاتان با ظرفیت تقریبی ۲۲ تریلیون فوت مکعب، بزرگ‌ترین منبع گاز طبیعی اسرائیل به شمار می‌آید. همچنین، میدان کاریش (Karish) که در ۲۰۲۲ به بهره‌برداری رسید، به تنوع منابع گازی کشور افزود.

قبل از کشف این میدان‌ها، اسرائیل عمدتا واردکننده گاز طبیعی بود اما با توسعه زیرساخت‌های تولیدی، به صادرکننده‌ای کلیدی در منطقه تبدیل شد. صادرات گاز به کشورهایی نظیر مصر و اردن، بخشی از راهبرد منطقه‌ای اسرائیل برای تقویت موقعیت ژئوپلیتیک خود در خاورمیانه است. همچنین، مصرف داخلی گاز طی یک دهه اخیر پنج برابر افزایش یافته و عمدتا در تولید برق و صنایع به کار می‌رود. سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای از سوی شرکت‌هایی مانند شورون و انرگیان نیز در این مسیر، نقش حیاتی ایفا کرده‌اند.

روند تولید گاز طبیعی در اسرائیل (بر حسب میلیارد متر مکعب - BCM)

تولید گاز طبیعی در اسرائیل از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ شاهد تغییرات قابل توجهی بوده است. در سال ۲۰۱۰، تولید حدود ۱.۵ میلیارد متر مکعب (BCM) بود که عمدتا از میدان Mari-B تامین می‌شد. این تولید در سال ۲۰۱۱ به ۱.۸ میلیارد متر مکعب افزایش یافت اما در سال ۲۰۱۲ به ۱.۴ میلیارد متر مکعب کاهش پیدا کرد. با آغاز بهره‌برداری از میدان Tamar در سال ۲۰۱۳، تولید به ۷ میلیارد متر مکعب رسید و در سال ۲۰۱۴ به ۷.۵ میلیارد متر مکعب افزایش داشت.

در سال ۲۰۱۵، تولید به ۸ میلیارد متر مکعب رسید و در سال ۲۰۱۶ به ۹ میلیارد متر مکعب افزایش یافت. این روند ادامه یافت و در سال ۲۰۱۷، تولید به ۱۰ میلیارد متر مکعب رسید و در سال ۲۰۱۸ به ۱۰.۵ میلیارد متر مکعب ثبت شد. با آغاز تولید میدان لویاتان در سال ۲۰۱۹، تولید به ۱۱ میلیارد متر مکعب افزایش یافت و در سال ۲۰۲۰ به ۱۵ میلیارد متر مکعب رسید.

در سال ۲۰۲۱، تولید به ۲۰ میلیارد متر مکعب افزایش یافت و در سال ۲۰۲۲ به ۲۳ میلیارد متر مکعب رسید. نهایتا در سال ۲۰۲۳، تولید به ۲۶ میلیارد متر مکعب رسید. این روند نشان‌دهنده افزایش مستمر تولید گاز طبیعی در اسرائیل و تاثیر میادین جدید گازی بر ظرفیت تولید کشور است.

روند تبدیل اسرائیل از واردکننده به صادرکننده گاز طبیعی

اسرائیل با کشف و بهره‌برداری از منابع گازی بزرگ و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گاز، توانست به صادرکننده‌ای مهم در منطقه تبدیل شود. مراحل این تحول به شرح زیر است:

در مرحله اول، اسرائیل منابع گازی بزرگی را کشف کرد. میدان تامار (Tamar) در سال ۲۰۰۹ کشف و از سال ۲۰۱۳ به بهره‌برداری رسید. میدان لویاتان (Leviathan) نیز در سال ۲۰۱۰ کشف و تولید آن از سال ۲۰۱۹ آغاز شد. همچنین میدان کاریش (Karish) در سال ۲۰۲۲ به بهره‌برداری رسید.

در مرحله دوم، وابستگی اسرائیل به واردات گاز کاهش یافت. تا سال ۲۰۱۲، اسرائیل گاز خود را عمدتا از مصر وارد می‌کرد اما پس از حملات مکرر به خطوط لوله، این کشور به تولید داخلی از میدان تامار روی آورد و واردات گاز را تا سال ۲۰۱۳ به طور کامل متوقف کرد.

در مرحله سوم، زیرساخت‌های لازم برای انتقال گاز توسعه یافت. این شامل ساخت زیرساخت‌های انتقال گاز برای صادرات به کشورهای همسایه و همچنین سرمایه‌گذاری‌های کلیدی توسط شرکت‌های بزرگ مانند شورون و انرگیان بود.

یکی از کشورهای مقصد صادرات گاز اسرائیل، اردن است که صادرات از سال ۲۰۱۵ آغاز شد و مصر که صادرات به آن از سال ۲۰۲۰ شروع گردید. همچنین، اسرائیل بخشی از گاز تولیدی خود را به مناطق فلسطینی انتقال می‌دهد.

خطوط لوله صادرات نیز شامل خط لوله عرب گاز (AGP) است که برای صادرات به اردن و اتصال به شبکه گاز مصر استفاده می‌شود و خط لوله شرق مدیترانه که برای انتقال گاز به مصر به کار می‌رود.

توسعه میادین گازی و زیرساخت‌های صادراتی، همراه با قراردادهای استراتژیک با کشورهای منطقه، اسرائیل را از یک واردکننده گاز به یک صادرکننده تبدیل کرد. این تحول نه تنها نیازهای انرژی داخلی را تامین کرد، بلکه موقعیت ژئوپلیتیک اسرائیل را نیز تقویت کرده است.

تولید برق در اسرائیل

برق اسرائیل از منابع مختلفی تولید می‌شود که شامل انرژی‌های فسیلی، تجدیدپذیر و هسته‌ای است. گاز طبیعی بزرگ‌ترین منبع تولید برق در اسرائیل بوده و بیش از ۷۰ درصد از برق رژیم را تامین می‌کند. انرژی خورشیدی نیز به عنوان منبع اصلی تجدیدپذیر در حال رشد است و تا سال ۲۰۲۰، ظرفیت تولید برق از انرژی خورشیدی به حدود ۹ درصد از کل تولید برق رژیم رسید.

تامین نفت اسرائیل

رژیم صهیونیستی به دلیل عدم وجود منابع داخلی نفت، تمام نیاز خود را از طریق واردات تامین می‌کند و به‌طور متوسط روزانه حدود ۲۵۰ هزار بشکه نفت خام برای پالایش در دو پالایشگاه اصلی خود در حیفا و اشدود وارد می‌کند. بخش عمده‌ای از این واردات شامل نفت خام CPC Blend قزاقستان و نفت خام Azeri Light آذربایجان است.

با توجه به تنوع منابع وارداتی، اسرائیل به شدت به بازارهای بین‌المللی نفت وابسته بوده و این وابستگی نشان‌دهنده تلاش این رژیم برای اطمینان از پایداری عرضه در شرایط سیاسی و اقتصادی متغیر منطقه است.

پایانه‌های نفتی اسرائیل

اسرائیل دارای چندین پایانه نفتی مهم است که برای واردات و صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی استفاده می‌شود. این پایانه‌ها عمدتا در سواحل دریای مدیترانه قرار دارند و شامل موارد زیر هستند:

پایانه نفتی حیفا (Haifa): این پایانه یکی از مهم‌ترین پایانه‌های نفتی اسرائیل است و به‌ عنوان مرکز اصلی پالایش نفت شناخته می‌شود. نفت خام از طریق کشتی‌ها به این پایانه منتقل می‌شود و برای واردات نفت خام و صادرات فرآورده‌های نفتی به سایر بازارها استفاده می‌شود.

پایانه نفتی اشدود (Ashdod): واقع در ساحل جنوبی اسرائیل، نزدیک به بندر اشدود، این پایانه نیز یکی از مراکز اصلی واردات نفت خام به کشور است و ظرفیت بالایی برای دریافت محموله‌های نفتی از کشتی‌ها دارد.

پایانه نفتی ایلات (Eilat): این پایانه در ساحل دریای سرخ واقع شده و به‌ ویژه برای انتقال نفت از دریای سرخ به دریای مدیترانه از طریق خط لوله Eilat-Ashkelon مورد استفاده قرار می‌گیرد. این خط لوله می‌تواند به عنوان یک مسیر جایگزین برای واردات و صادرات نفت عمل کند.

گفتنی است که این پایانه‌ها نقش کلیدی در تامین نیازهای نفتی اسرائیل و تجارت نفتی با کشورهای مختلف ایفا می‌کنند.