پیمان‌های پولی چطور تجارت خارجی را در تحریم‌ها تسهیل می‌کند؟

اقتصاد معاصر-احسان قمری، کارشناس اقتصادی: بانک مرکزی اخیرا اعلام کرده که شبکه شتاب ایران به شبکه میر روسیه متصل شده و از این پس گردشگران ایرانی می‌توانند نسبت به دریافت روبل از خودپردازهای کشور روسیه اقدام نمایند.

بانک مرکزی این فعالیت را اولین قدم از گام‌های سه‌گانه اتصال شبکه شتاب و میر روسیه دانسته و مرحله دوم را برداشت ریالی  گردشگران روسی از خودپردازهای ایرانی و در نهایت خرید با کارت‌های عضو شتاب از فروشگاه‌های روسیه اعلام کرده است.

تسهیل روابط تجاری ایران با سایر کشورها به ویژه کشورهای همسایه، در شرایط تحریمی از اهمیت زیادی برخوردار بوده و با توجه به موقعیت استراتژیک جمهوری اسلامی (وجود ۱۵ کشور همسایه) می‌توان از ظرفیت‌های موجود استفاده کرد و در جهت توسعه مبادلات تجاری گام برداشت. با این حال هر چند این اقدام بانک مرکزی، گامی مثبت و رو به جلو در راستای توسعه روابط بانکی دو‌ کشور ایران و روسیه تلقی می‌شود و به توسعه گردشگری میان دو کشور، کمک خواهد کرد اما فقط می‌تواند مقدمه‌ای برای تسهیل روابط تجاری میان طرفین باشد. همچنین نمی‌توان که این موضوع را منجر به افزایش سریع صادرات و مدیریت واردات دانست. فراموش نشود که موضوع ارتباط شبکه شتاب ایران و شبکه میر روسیه از سال ۱۳۹۶در حوزه بانکداری مطرح بوده و انتظار می‌رفت با در نظر گرفتن کلیه جوانب، ضمن رفع ابهامات، شرایط برای نقل‌وانتقالات مالی و پولی گسترده با استفاده از ظرفیت‌های موجود دو طرف فراهم شود. با این حال سوال «ابهامات موجود در مسیر ارتباط شبکه پولی دو کشور چیست و به چه متغیرهایی در این مسیر توجه نشده است؟» مهم خواهد بود. 

نرخ تبدیل 

آنگونه که مسوولان بانک مرکزی اعلام کرده‌اند، فاز اول این طرح صرفا از طریق خودپردازهای روسی انجام خواهد شد و افراد قادر هستند به سهولت و با استفاده از کارت‌های بانکی ایرانی خود، نسبت به دریافت روبل از بیش از صدوچند هزار خودپرداز مستقر در کشور روسیه و متعلق به نظام بانکی کشور مذکور، اقدام کنند. این در حالی بوده که مشخص نیست، نرخ تبدیل ریال و روبل که بر اساس نرخ تبدیل دلار و ریال و دلار و روبل محاسبه می‌شود، بر اساس کدام نرخ خواهد بود و با توجه به نرخ‌های متعدد و متکثر ارز در کشور ما، آیا افراد (در حال حاضر گردشگران) و در مراتب بعدی صادرکنندگان حاضر خواهند بود که با روبل روسیه ، کالای خود را فروخته و در ایران ریال دریافت کنند؟ بی‌تردید، زمانی می‌توان از پیشرفت این پروژه صحبت کرد که تکلیف نرخ ارز و یکسان‌سازی آن مشخص شده و در نهایت لازم نباشد تا واردکننده نسبت به هماهنگی پرداخت دلار یا یورو به طرف روسی اقدام نماید. 

منافع یک‌طرفه 

همانگونه که بیان شد، در فاز اول قرار است تا صرفا خودپردازهای روسی نسبت به پرداخت روبل اقدام کنند. فارغ از محدودیت اینگونه پرداخت‌ها که واقعا نمی‌تواند تاثیری بر مبادلات پولی و مالی دو کشور داشته باشد، منتفعان این طرح صرفا گردشگران ایرانی خواهند بود که برای خریدهای کوچک خود از خودپردازهای مستقر در روسیه استفاده خواهند کرد، ضمن آنکه از یک‌سو  در دریافت وجه از این خودپردازها محدودیت وجود داشته و از سوی دیگر چه تعداد گردشگر ایرانی در روسیه، به وجه نقد نیاز پیدا خواهند کرد؟ (توجه شود که فعلا امکان پرداخت وجوه ازطریق دستگاه‌های پوز وجود ندارد.)   

عدم توجه به پیش‌نیازهای پیمان‌های پولی 

طراحان طرح، این اقدام را مقدمه‌ای برای بسط روابط تجاری ازطریق پیمان‌های پولی دانسته و اعتقاد دارند که در فازهای بعدی طرح، تجارت بین دو کشور بر اساس ریال و روبل صورت خواهد گرفت. به دیگر سخن، صادرکننده ایرانی در قبال صادرات خود، ریال دریافت کرده و‌ واردکننده ایرانی هم در قبال واردات خود ریال پرداخت خواهد کرد و بالعکس. با این حال برای انعقاد پیمان پولی، مقدمات و شرایطی، از آن جمله تعادل در تجارت خارجی میان دو کشور مورد نیاز است. در صورت عدم وجود این پارامتر، پیمان پولی به نفع یک طرف بوده و طرف دیگر با حجم زیادی از خروج سرمایه روبه‌رو خواهد شد. سوالی که مطرح می‌شود، این است که «آیا تجارت فی‌مابین ایران و روسیه در حال تعادل از نظر صادرات و واردات بوده یا بیش از آنکه ایران به روسیه صادرات انجام دهد، از این کشور واردات انجام می‌دهد؟» به هر حال برای انعقاد پیمان پولی، لازم است به این موارد توجه بیشتری شود. 

در رویکرد پیمان پولی، تجارت با استفاده از پول‌های محلی انجام می‌شود؛ یعنی به جای استفاده از یک پول واسط مانند دلار و یورو، از پول کشورهای مبدا و مقصد تجارت استفاده خواهد شد و دیگر دلار واسط تجاری نیست.

فرض کنید دو کشور ایران و روسیه با هدف تسهیل تجارت می‌خواهند ارز واسط یعنی دلار را حذف کرده و از پیمان پولی دوجانبه استفاده کنند. در این شرایط بانک مرکزی دو کشور وارد مذاکره با یکدیگر شده و قرارداد پیمان پولی دوجانبه امضا می‌کنند. ابتدا روسیه یک حساب ریالی نزد بانک مرکزی ایران افتتاح می‌کند که ریال داخل این حساب متعلق به روسیه است. سپس، ایران یک حساب به روبل (پول ملی روسیه) نزد بانک مرکزی روسیه افتتاح می‌کند که مبالغ این حساب به روبل و متعلق به ایران خواهد بود. دو بانک مرکزی نسبت ریال به روبل را برای یکدیگر تضمین می‌کنند که در این دوره مالی، ارزها را به قیمت توافق‌شده خریداری خواهند کرد.

بانک مرکزی ایران، مبلغ توافق شده‌ای را به حساب ریالی واریز می‌کند و بانک مرکزی روسیه نیز همین روال را طی می‌کند. آنگاه دو بانک تجاری در دو کشور به عنوان عامل انتخاب می‌شوند. اکنون تاجر ایرانی می‌خواهد از روسیه کالا وارد کند. از همین‌رو به تاجر روس سفارش خرید می‌دهد و تاجر روس، پیش فاکتور را به روبل برای تاجر ایرانی ارسال می‌کند. تاجر ایرانی ریال در اختیار دارد اما باید به تاجر روسی، روبل  بپردازد. بنابراین، مبلغ قرارداد را به بانک تجاری ایرانی واریز می‌کند. بانک تجاری ایرانی، این مبلغ را به حساب ریالی نزد بانک مرکزی واریز می‌کند. در نتیجه به نظر می‌رسد با توجه به تحریم‌های بانکی دو‌ کشور و با هدف کاهش هزینه نقل‌وانتقال ارز، مدیریت نوسانات نرخ ارز و  کاهش مشکلات ناشی از تحریم‌های بانکی، انعقاد پیمان‌های پولی دوجانبه با هدف حذف دلار به عنوان یک ارز واسط، بهترین گزینه در شرایط فعلی باشد؛ مشروط به اینکه کلیه جوانب امر سنجیده شود و تلاش گردد که تعادل نسبی میان تجارت طرفین برقرار شود.