پیامدهای ژئوپلیتیک استخراج گاز ترکیه از دریای سیاه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ انرژی عامل اصلی توسعه، رفاه و رشد اقتصادی است. گاز طبیعی نیز به عنوان یکی از منابع استراتژیک انرژی در دسترس بوده و هر سال مصرف آن افزایش می‌یابد و پس از نفت، دومین منبع پر مصرف محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش چشم‌انداز آمار جهانی انرژی ۲۰۲۰ بریتیش پترولیوم، کلا ۱۹۸.۸ تریلیون متر مکعب ذخایر گاز طبیعی اثبات‌شده در جهان وجود دارد که ۳۸ درصد از این ذخایر در خاورمیانه، ۳۲ درصد در اوراسیا، ۸.۹ درصد در آسیا و اقیانوسیه، ۷.۶ درصد در آمریکای شمالی و ۷.۵ درصد در آفریقا، ۴ درصد در آمریکای مرکزی و جنوبی و ۲ درصد در اروپا است. 

در این میان، ترکیه به میزان قابل توجهی به واردات گاز طبیعی وابسته است. ۱.۰۴ درصد از کل عرضه گاز طبیعی ترکیه در داخل و ۹۸.۹۶ درصد باقی مانده از طریق واردات تامین می‌شود. از آنجایی که ۷۰ درصد از کل انرژی مورد نیاز وارداتی است، اکتشافات گاز طبیعی، نقش اساسی در کاهش سهم انرژی در واردات ترکیه ایفا می‌کنند. 

در سال‌های اخیر، ترکیه بزرگترین کشف گاز طبیعی تاریخ خود را در دریای سیاه انجام داد. در این راستا، کشتی حفاری فاتح، ۳۲۰ میلیارد متر مکعب ذخایر گاز طبیعی در میدان گازی ساکاریا موسوم به Tuna-۱ کشف کرد. بنابر اعلام آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه، کشتی عبدالحمید خان، فعالیت اکتشافی خود را در ۹ نوامبر، در میدان گازی «آماسرا ۴» در دریای سیاه، واقع در شمال این کشور، آغاز کرد. طبق اظهارات وزیر انرژی ترکیه، نتیجه مثبتی از کار اکتشاف نفت و گاز در این منطقه و مقادیر فراوان هیدروکربن‌های دست نخورده، وجود دارد. 

طی ۲۰ سال گذشته تقاضای نفت و گاز ترکیه به دلیل رشد اقتصادی بالای این کشور نزدیک به ۳ برابر افزایش یافته است. از همین‌رو، متوسط هزینه واردات سالانه انرژی سالانه سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ به میزان ۴۳. ۵ میلیارد دلار بود. ترکیه در سال‌های اخیر، به دلیل وابستگی ۹۲ درصدی نفت و همچنین وابستگی تقریبا ۹۹ درصدی گاز طبیعی به منابع وارداتی، اقداماتی را برای تغییر این وضعیت انجام داده است. 

تبدیل شدن به کشوری با بزرگترین ناوگان کشتی‌های حفاری و تحقیقاتی لرزه‌نگاری در منطقه، با ۳ کشتی حفاری در اعماق دریا و ۲ کشتی تحقیقاتی لرزه‌نگاری و افزایش سهم بودجه شرکت نفت ترکیه (TPAO) برای کاهش وابستگی خارجی و تشدید فعالیت در دریای سیاه در این راستا بوده است. در آخرین مورد، ذخیره گاز طبیعی جدید به میزان ۱۳۵ میلیارد متر مکعب در چاه آماسرا-۱ کشف شد. به این ترتیب حجم کل ذخایر گاز طبیعی کشف‌شده توسط ترکیه در دریای سیاه به ۵۴۰ میلیارد متر مکعب افزایش یافت. 

پیامدهای کشف بزرگ 

در واقع کشف ۳۲۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در چاه Tuna-۱ در دریای سیاه، نویدبخش عصر جدیدی در حوزه انرژی ترکیه بود. این میدان که بعدها میدان گازی ساکاریا نام گرفت، با ظرفیت ۳۲۰ میلیارد متر مکعب، به عنوان بزرگترین کشف هیدروکربن در تاریخ ترکیه ثبت شد.

فعالیت‌های دریایی TPAO که پس از دهه ۷۰ شتاب گرفت، گام مهمی برای اکتشاف نفت و گاز طبیعی بود اما به سه دلیل نارسایی‌های مالی، نبود زیرساخت‌های فنی و تجربه لازم در زمینه اکتشاف نفت و گاز دریایی و عدم توجه به فعالیت‌های اکتشاف و تولید فراساحلی، پیشرفت کافی در سیاست‌های انرژی حاصل نشد. 

در سال ۲۰۱۷، گامی مهم برداشته شد که سرنوشت اکتشاف نفت و گاز طبیعی ترکیه را تغییر داد. وزارت انرژی و منابع طبیعی، سیاست ملی انرژی و معدن خود را «کاهش هزینه‌ها و وابستگی خارجی» اعلام کرد. در این راستا، هزینه واردات انرژی ترکیه که در سال ۲۰۱۲ به ۶۰.۱ میلیارد دلار رسید. این در حالی بود که میانگین هزینه سالانه واردات انرژی ترکیه بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ به میزان ۴۳. ۵ میلیارد دلار بود. 

اولین هدف ترکیه در این راستا مدیترانه شرقی بود. مواجهه با تحولات منطقه و وجود ظرفیت بزرگ گاز طبیعی، باعث شد تا حضور ترکیه در مدیترانه شرقی در اولین دوره فعالیت‌های اکتشافی و حفاری فراساحلی این کشور تشدید شود. در دریای سیاه هم برای سال‌ها تصور می‌شد که ظرفیت قابل‌ توجه نفت و گاز طبیعی وجود دارد، زیرا ذخایر گاز طبیعی در میادین واقع در مناطق انحصاری اقتصادی (EEZ) رومانی و بلغارستان در ۱۰ سال گذشته کشف شدند. این ذخایر نشان داد که ترکیه باید فعالیت‌های اکتشافی و حفاری در دریای سیاه را در اولویت قرار دهد. 

در همین راستا، کشتی فاتح حفاری خود در چاه اکتشافی Tuna-۱ در سواحل زونگولداک، واقع در منطقه EEZ دریای سیاه ترکیه را در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۰ آغاز کرد. این کشف در میدان ساکاریا به عنوان دومین کشف بزرگ گاز طبیعی جهان و بزرگترین کشف گاز طبیعی فراساحلی در سال ۲۰۲۰ معروف شد. همچنین بزرگترین کشف هیدروکربن در تاریخ ترکیه بود. 

اولین تولید گاز طبیعی در میدان گازی ساکاریا قرار بود در ماه‌های نخست سال ۲۰۲۳ آغاز شود و این گاز برای مصرف در دسترس باشد اما تاکنون آغاز نشده است. بندر فیلیوس که در زونگولداک واقع شده و در ۴ ژوئن افتتاح شد، مرکز اصلی تامین فعالیت‌های اکتشافی و حفاری TPAO در دریای سیاه و همچنین نقطه فرود گاز تولیدی در میدان ساکاریا خواهد بود. کل هزینه پروژه تولید زیردریایی میدان گازی ساکاریا، خطوط انتقال زیردریایی و تاسیسات پردازش گاز ۷۸۰ میلیون لیر پیش‌بینی می‌شود. 

براساس برآوردها، ۱۳۵ میلیارد متر مکعب ذخایر جدید گاز طبیعی کشف‌شده در چاه آماسرا-۱، پس از تکمیل فرآیند توسعه میدان ساکاریا در بازه زمانی ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۰ به بهره‌برداری می‌رسد. با ذخایر جدید کشف‌شده در آماسرا-۱، تخمین زده می‌شود که کل تولید سالانه گاز طبیعی ترکیه در این ۲ میدان در دریای سیاه، پس از سال ۲۰۳۰ به ۲۰ میلیارد متر مکعب برسد. این رقم به این معنا بوده که با در نظر گرفتن مصرف امروز ترکیه که کل مصرف گاز آن نزدیک به ۵۰ میلیارد متر مکعب می‌‍شود، تقریبا ۴۰ درصد کل مصرف کشور از دریای سیاه تامین می‌کند. 

با اکتشاف جدید در میدان آماسرا-۱، بدیهی بوده که TPAO تمرکز بیشتری روی منطقه خواهد داشت. اخیرا فاتح دونمز، وزیر انرژی و منابع طبیعی تریکه اعلام کرده که چهارمین کشتی حفاری می‌تواند با خرید یا اجاره به ناوگان بپیوندد. این نشان می‌دهد که ترکیه اکتشاف در میادین جدید و حفاری‌های تولیدی را در مناطقی که اکتشافات انجام شده، سرعت می‌بخشد تا سریع‌تر اکتشافات و ذخایر کشف‌شده جدید را به تولید برساند. 

با توجه به وسعت مناطقی که هنوز در دریای سیاه لایروبی و حفاری نشده، پیش‌بینی می‌شود در ماه‌ها و سال‌های آینده، اکتشافات گاز جدیدی به‌ ویژه در غرب دریای سیاه انجام شود و میزان کل ذخایر احتمالا به سطوح بسیار بالاتری برسد. 

کشف گاز ترکیه در دریای سیاه به ۵۴۰ میلیارد مترمکعب و اکتشافات احتمالی جدید، کمک بزرگی به کاهش هزینه واردات انرژی ترکیه در سال‌های آینده، کاهش وابستگی به واردات و تقویت امنیت عرضه خواهد کرد. در همین راستا، ترکیه به دنبال تقویت زیرساخت‌های خود برای باز کردن گاز طبیعی خود به روی بخش خصوصی است.

بنابراین، ترکیه اولین کشور در دریای سیاه، بالکان و حوزه مدیترانه شرقی خواهد بود که بورس گاز طبیعی را با زیرساخت قانونی و فنی راه‌اندازی می‌کند و گاز طبیعی می‌تواند براساس استانداردهای بین‌المللی معامله شود. در واقع، ترکیه یک بورس گاز طبیعی کارآمد را در منطقه ایجاد خواهد کرد. 

البته باید توجه داشت که دو قرارداد بلندمدت خرید گاز طبیعی با ظرفیت کل ۲۶ میلیارد متر مکعب (۱۰ میلیارد متر مکعب از ایران و ۱۶ میلیارد متر مکعب از روسیه) وجود دارد که در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ منقضی می‌شوند اما شواهد نشان می‌دهد که آن‌ها نیز تمدید خواهند شد. 

البته ذخایر کشف‌شده در دریای سیاه، ترکیه را قادر می‌سازد تا واردات گاز خود را کاهش دهد. همچنین دست ترکیه را در مذاکرات قرارداد برای تمدید قراردادهای خرید گاز طبیعی که در سال‌های آتی منقضی و برخی از آن‌ها در شرایط انعطاف‌پذیر و قیمت‌های پایین‌تر برای ترکیه هستند، تمدید خواهند شد. 

آن روی سکه گاز ترکیه 

البته در مورد تاثیر این کشف بر ترکیه، نظرات مختلفی وجود دارد. برخی‌ها از آن‌ها هرچند باور دارند که این کشف مثبت است اما نمی‌تواند نقش «تغییرکننده بازی» را داشته باشد، چون استخراج گاز از منبع جدید، ۱۰ سال طول می‌کشد و در مورد ادعای کاهش کسری بودجه ترکیه تردید وجود دارد. همچنین، با توجه به هزینه واردات انرژی ترکیه، این کشور برای پایان دادن به وابستگی خود به انرژی خارجی، به اکتشاف بیشتری نیاز دارد. 

از همین‌رو، این کشف اغراق‌آمیز بوده و وابستگی خارجی ترکیه به انرژی را از بین نخواهد برد. کشف گاز برای امنیت انرژی ترکیه مهم است اما از نظر پوشش واردات گاز ترکیه، تغییردهنده بازی نخواهد بود و همچنین مشخص نیست که این گاز تا چه میزان قابل تولید باشد و دقیقا چه زمانی وارد بازار می‌شود!

در برخی از پست‌های شبکه‌های اجتماعی و سایت‌های خبری، ادعا شده بود که ترکیه با این کشف به رتبه سی‌ودوم در میان کشورهای دارای ذخایر رسیده اما این کشف ترکیه هنوز در گزارش‌های ملی و بین‌المللی گنجانده نشده است. ترکیه در سال ۲۰۱۸ با ۵۰۹۷ میلیارد متر مکعب ذخایر در رتبه ۸۴ جهان قرار گرفت.