کارت جایگاه دیگر بی‌نام‌ونشان نیست؛ طرح جدید برای مهار قاچاق بنزین
به گزارش اقتصادمعاصر؛ طی روزهای گذشته و هم‌زمان با اجرای آزمایشی طرح شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت سوخت اضطراری در 75 جایگاه منتخب تهران، برخی انتقادها در خصوص معطلی رانندگان و طولانی شدن زمان سوخت‌گیری مطرح شد.
اما آیا واقعاً مسأله فقط چند ثانیه زمان بیشتر برای دریافت رمز یک‌بارمصرف است، یا ماجرا ابعاد عمیق‌تری دارد که در هیاهوی رسانه‌ای نادیده گرفته شده است؟
نگاهی کارشناسی به وضعیت توزیع بنزین در کشور نشان می‌دهد که قضاوت درباره تغییر نه چندان بزرگ در روزهای نخست پیاده‌سازی، آن‌هم بدون در نظر گرفتن بار مالی سنگین قاچاق و سوءاستفاده‌های پیشین، تحلیلی ناقص و تک‌بعدی است.
هر سامانه‌ای در مرحله گذار نیازمند هماهنگی میان سخت‌افزار، شبکه ارتباطی و البته عادت‌پذیری کاربران است؛ اما منافع این طرح آیا ارزش صرف چند ثانیه یا نهایتا چند دقیقه زمان بیشتر را ندارد؟
انحراف کارکرد کارت اضطرار؛ وقتی استثنا جای قاعده را گرفت
کارت سوخت موجود در جایگاه‌ها از همان روزهای نخست استقرار سامانه هوشمند سوخت در دهه 80، برای شرایط کاملاً اضطراری تعریف شد؛ یعنی برای راننده‌ای که کارت شخصی‌اش سوخته، مفقود شده یا موقتاً جا مانده است. اما آنچه در عمل رخ داد، یک انحراف ساختاری تمام‌عیار بود.
آمارها نشان می‌دهد که سهم سوخت‌گیری با کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها به مرز 40 درصد از کل مصرف بنزین کشور رسید. این یعنی از هر 10 خودرو، 4 خودرو با کارتی سوخت می‌زدند که هیچ ردپایی از هویت راننده، شماره پلاک، زمان مشخص یا محل واقعی مصرف در آن ثبت نمی‌شد.
در شرایطی که بر اساس برخی احکام، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی موظف شده سهم استفاده از کارت سوخت شخصی را به حداقل 95 درصد برساند، تداوم این رویه «بی‌نام‌ونشان» نه‌تنها نقض قانون بود، بلکه دست سیاست‌گذار را در مدیریت مصرف در شرایط ناترازی به‌کلی می‌بست.
رویه سنتی و آسیب‌های پشت پرده؛ از فروش کارت تا خروج بنزین از شبکه
رویه گذشته جایگاه‌ها با کارت‌های اضطراری، به بستری برای انواع تخلفات و نارضایتی‌های روزمره تبدیل شده بود. متصدیان برخی جایگاه‌ها عملاً بر این کارت‌ها تسلط تام داشتند؛ بارها دیده می‌شد که در ساعات شلوغی یا نیمه‌شب، بدون هیچ دلیل فنی اعلام می‌کردند سهمیه کارت تمام شده است.
در موارد متعددی نیز دریافت مبالغ غیررسمی و انعام‌های اجباری از مردم برای در اختیار گذاشتن کارت جایگاه، به یک رویه معمول بدل شده بود. از این نارضایتی‌های خرد که بگذریم، آسیب بزرگ‌تر در سطح کلان رخ می‌داد.
این آسیب شامل امکان برداشت‌های مکرر و نامحدود توسط افراد غیرمجاز، سوخت‌گیری‌های صوری برای بارنامه‌های جعلی و خروج بی‌رویه بنزین یارانه‌ای از شبکه رسمی و انتقال آن به شبکه‌های قاچاق بود. در نبود ابزار ثبت هویت، عملاً هیچ خط تمایزی میان یک راننده واقعیِ جامانده از کارت با یک دلال سوخت وجود نداشت.
اتصال تراکنش سوخت به شبکه بانکی و تولد پروفایل واقعی مصرف
در طرح جدید، یکی از اهداف ایجاد یک پیوند مستقیم و برخط میان «تراکنش سوخت‌گیری» و «تراکنش بانکی» خریدار است. وقتی متقاضی کارت اضطرار ملزم به دریافت شناسه و تطبیق آن با کارت بانکی می‌شود، عملاً برای هر تراکنش یک ردپای شفاف ایجاد خواهد شد. این نگاشت داده‌ای فواید سیاستی بی‌نظیری به همراه دارد:
- حمایت هدفمند از ناوگان خدماتی: رانندگان تاکسی‌های اینترنتی، وانت‌بارها، خودروهای امدادی و سرویس‌های عمومی بدون نیاز به فرآیندهای پیچیده اداری و صرفاً بر مبنای کارکرد و پیمایش واقعی ثبت‌شده در سامانه، می‌توانند از اعتبارات حمایتی بهره‌مند شوند.
- تضمین دسترسی 24 ساعته: با خروج انحصار کارت از دست افراد و ثبت سیستمی تراکنش‌ها، دیگر جایگاهی نمی‌تواند به بهانه‌های واهی از ارائه کارت اضطرار در طول شبانه‌روز خودداری کند.
- مدیریت هوشمند بحران: در شرایط ناترازی فصلی، حوادث پیش‌بینی‌نشده یا اختلالات مقطعی، حاکمیت می‌تواند به‌صورت هدفمند جریان توزیع سوخت را به سمت خودروهای امدادی و مصارف ضروری هدایت کند.
مهار شبکه‌های تاریک قاچاق در مرزها و کلان‌شهرها
یکی از کارکردهای اصلی این سامانه، تولید داده‌های ارزشمند برای تحلیل الگوهای غیرعادی مصرف است. در سامانه هوشمند جدید، الگوریتم‌ها به‌راحتی می‌توانند مواردی نظیر سوخت‌گیری‌های پیاپی در بازه‌های زمانی کوتاه، گردش یک کارت بانکی در چندین نازل مختلف، یا حجم‌های غیرعادی مصرف در جایگاه‌های پیرامونی شهرها و مناطق مرزی را شناسایی و آلارم‌دهی کنند.
این شفافیت داده‌ای، گلوگاه اصلی قاچاق سازمان‌یافته بنزین را که تا پیش از این پشت نقاب «کارت اضطرار جایگاه» پنهان می‌شد، مسدود می‌کند و مانع از هدررفت منابع ارزی کشور می‌شود.
مقاومت در برابر شفافیت؛ ریشه جوسازی‌ها و کارشکنی‌ها کجاست؟
تجربه نشان داده است که هر اصلاح در حوزه حامل‌های انرژی، بیش از آنکه با موانع فنی روبرو باشد، با مقاومت منافع شکل‌گرفته در اقتصاد غیرشفاف مواجه می‌شود. با شفاف‌شدن تراکنش‌ها و مسدود شدن راه خروج بنزین از شبکه، درآمد غیرقانونی برخی دلالان و متخلفان صنفی که سال‌ها از شکاف نظارتی کارت‌های اضطرار منتفع می‌شدند، به خطر افتاده است.
از این رو، دور از انتظار نیست که شاهد کارشکنی‌های هدفمند باشیم؛ اقداماتی نظیر تعلل عمدی، بزرگ‌نمایی نواقص اولیه نرم‌افزاری، یا دامن زدن به صف‌های صوری برای القای ناکارآمدی طرح به جامعه. هدف این دست جریان‌ها نیز روشن است، واداشتن دستگاه‌های نظارتی و وزارت نفت به عقب‌نشینی از شفافیت و بازگشت به تاریک‌خانه گذشته.
این موضوع ضرورت ورود جدی‌تر تیم‌های بازرسی میدانی شرکت ملی پخش را یادآور می‌شود تا جلوی چنین کارشکنی‌هایی گرفته یا به حداقل برسد.
هزینه معطلی صفر است، اگر با کارت شخصی سوخت بزنیم
در نهایت، واقع‌بینانه‌ترین پاسخ به دغدغه زمان سوخت‌گیری، اصلاح رفتار خود شهروندان است. اگر امروز دریافت رمز یک‌بارمصرف یا ثبت شناسه در کارت اضطرار چند دقیقه‌ای زمان می‌برد و با کارمزد هزار تومانی همراه است، منطقی‌ترین و سریع‌ترین راهکار، بازگشت به استفاده از کارت هوشمند سوخت شخصی است.
راننده‌ای که کارت خود را همراه داشته باشد، بدون کوچک‌ترین درگیری با سامانه شناسه‌دار کردن، بدون نیاز به تلفن همراه و کدهای پیامکی و بدون اتلاف وقت، سوخت‌گیری خود را انجام می‌دهد.
در واقع، کارت جایگاه متعلق به شرایط خاص است؛ با همراه داشتن کارت شخصی، هم در زمان خود صرفه‌جویی کنیم و هم اجازه ندهیم سوخت یارانه‌ای کشور طعمه واسطه‌گری و تخلف شود./تسنیم
