عدم‌النفع ۴ میلیارد دلاری ترکیه از تحریم هوایی ایران؛ آنکارا به ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز ما وابسته است

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ روابط ایران و ترکیه در سال‌های اخیر همزمان ترکیبی از رقابت، همکاری و موازنه‌گری بوده است؛ الگویی که از سیاست منطقه‌ای آنکارا تا مناسبات اقتصادی دو کشور قابل مشاهده است. ترکیه تلاش می‌کند روابط خود با تهران را حفظ کند با این حال محدودیت‌های تازه در روابط هوایی، اهمیت بازار گردشگران ایرانی برای اقتصاد ترکیه، وابستگی بخشی از این کشور به گاز ایران و رقابت دو طرف در تحولات منطقه، ابعاد تازه‌ای به این رابطه داده است.

در راستای بررسی ابعاد ارتباط این دو کشور همسایه، به سراغ علی حیدری، کارشناس مسائل ترکیه رفتیم و ابعاد مختلف سیاست ترکیه در قبال ایران، سوریه، اسرائیل و نقش منافع اقتصادی در تصمیمات آنکارا و همچنین تاثیر تحریم‌های ایران بر اقتصاد ترکیه و چشم‌انداز رقابت منطقه‌ای تهران و آنکارا مورد بررسی قرار دادیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

سیاست بندبازی و موازنه‌گری؛ کاری که فقط آنکارا بلد است

اقتصاد معاصر: مواضع اردوغان در قبال ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؛ آیا تناقض میان گفتار و رفتار او به روابط دو کشور آسیب می‌زند؟

حیدری: اگر بخواهیم رفتار سیاست خارجی ترکیه را تحلیل کنیم، باید کمی به عقب برگردیم. سیاست خارجی ترکیه، چه در اواخر دوره عثمانی و چه در حدود یک قرن جمهوری ترکیه، عمدتا بر نوعی موازنه‌گری، بندبازی و اولویت‌دادن به منافع ملی استوار بوده است. یعنی ابتدا منافع ترکیه تعریف می‌شود و سپس روابط با همسایگان و قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی بر همان اساس تنظیم می‌شود. این رویکرد در دوره آتاتورک نیز دیده می‌شد؛ ترکیه تلاش می‌کرد هم روابط خود با غرب و بعد‌ها ناتو را حفظ کند و هم مناسبات مناسبی با شوروی داشته باشد. این سیاست موازنه‌گری در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.

با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه، به دلیل ماهیت اسلام‌گرای این حزب، روابط با تهران در سال‌های نخست حتی نسبت به دولت‌های سکولار گذشته بهبود یافت. روابط سیاسی در سطح بالایی قرار گرفت و در حوزه اقتصادی نیز هدف‌گذاری شده بود که حجم تجارت دو کشور از حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیارد دلار به ۳۰ میلیارد دلار برسد. با این حال، از حدود سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ شرایط تغییر کرد. ائتلاف حزب عدالت و توسعه با جریان ملی‌گرای آقای دولت باغچه‌لی و همزمان تحولات سوریه، باعث ایجاد تغییراتی در سیاست خارجی ترکیه و روابط آن با ایران شد. از آن مقطع، روابط دو کشور با نوسانات و چالش‌های بیشتری مواجه شد و حجم تجارت نیز به‌تدریج کاهش یافت و در مقاطعی در محدوده ۱۰ تا ۱۲ میلیارد دلار باقی ماند.

در دوره حضور ترامپ در آمریکا نیز ترکیه به دلیل مشکلات اقتصادی داخلی، تورم و برخی مسائل سیاسی، تلاش کرد همکاری بیشتری با آمریکا داشته باشد. تحولات سوریه و روند کنار رفتن دولت بشار اسد را نیز می‌توان در چارچوب افزایش هماهنگی میان آمریکا، اسرائیل و ترکیه در این پرونده ارزیابی کرد. بنابراین، رفتار اردوغان و دستگاه سیاست خارجی ترکیه را باید بیش از هر چیز بر مبنای منافع این کشور تحلیل کرد.

آنکارا تا جایی روابط خود با ایران را توسعه می‌دهد که این روابط با منافعش همخوان باشد اما هرجا احساس کند نزدیکی به آمریکا یا دیگر قدرت‌ها منافع بیشتری برایش ایجاد می‌کند، ممکن است از ایران فاصله بگیرد. در شرایط فعلی نیز به نظر می‌رسد کاهش سطح برخی روابط سیاسی و تجاری با ایران، در چارچوب همین محاسبه منافع از سوی ترکیه قرار دارد.

ترکیه نمی‌خواهد گردشگر ایرانی را از دست بدهد

اقتصاد معاصر: آیا ممکن است ترکیه در ادامه محدودیت‌های هوایی، روابط پروازی خود با ایران را کاملا قطع کند؟

حیدری: روابط هوایی ایران و ترکیه در حوزه بار و ترانزیت به‌طور کامل متوقف شده است. در بخش مسافری نیز به شرکت هواپیمایی ماهان رسما اعلام شده که دیگر اجازه پرواز به ترکیه را ندارد. شرکت‌های هواپیمایی ترکیه از جمله ترکیش ایرلاینز، پگاسوس و‌ای‌جت نیز از مدتی قبل و از زمان جنگ‌های اخیر، پروازی به ایران نداشته‌اند. احتمال دارد این محدودیت‌ها در ادامه توسعه پیدا کند و سایر پرواز‌های ایرانی را نیز دربر بگیرد. با این حال، نکته مهم در روابط ایران و ترکیه این است که سالانه حدود سه میلیون گردشگر ایرانی به ترکیه سفر می‌کنند.

اقتصاد معاصر: آیا به روند گردشگری که از ایران به ترکیه می‌رود ضربه خواهد زد یا خیر؟

حیدری: این وضعیت برای ترکیه پیچیدگی‌هایی ایجاد می‌کند، زیرا بخش مهمی از درآمد گردشگری این کشور به بخش خصوصی مربوط است. سالانه حدود سه میلیون گردشگر ایرانی به ترکیه سفر می‌کنند و اگر متوسط هزینه هر گردشگر را بین ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ دلار در نظر بگیریم، این بازار می‌تواند حدود ۳.۵ تا ۴ میلیارد دلار برای اقتصاد ترکیه درآمد ایجاد کند. بنابراین اجرای کامل تحریم‌های آمریکا برای ترکیه به معنای چشم‌پوشی از بخشی از منافع اقتصادی خود خواهد بود. به همین دلیل نیز در ترکیه درباره نحوه برخورد با محدودیت‌های هوایی بحث و بررسی‌هایی در جریان است.

به نظر می‌رسد ترکیه بخش قابل‌ توجهی از این محدودیت‌ها را اجرا کند اما در بخش‌هایی که اجرای کامل تحریم‌ها به صنعت گردشگری و منافع اقتصادی خودش آسیب بزند، احتمالا انعطاف بیشتری نشان خواهد داد. این انعطاف نه به خاطر منافع ایران، بلکه برای حفظ منافع اقتصادی خود ترکیه خواهد بود. در چنین شرایطی احتمال دارد در کوتاه‌مدت ظرفیت مرز‌های زمینی برای جابه‌جایی مسافر افزایش یابد و در حوزه هوایی نیز بخشی محدود از پرواز‌های ایران به‌صورت غیررسمی از محدودیت‌های کامل مستثنا شوند.

ترکیه رقیبی است که گاهی شریک می‌شود

اقتصاد معاصر: ترکیه در نگاه کلان، ایران را شریک راهبردی می‌بیند یا رقیب منطقه‌ای؟ در شرایط فعلی اقتصادی و جهانی، کدام نگاه بر سیاست آنکارا غلبه دارد؟

حیدری: روابط ایران و عثمانی در گذشته ماهیتی خصمانه داشت اما پس از معاهده ارزروم (تثبیت حدود دو کشور)، این رابطه به‌تدریج از دشمنی به رقابت تبدیل شد. از آن زمان، ایران و ترکیه بیشتر به‌عنوان دو قدرت منطقه‌ای رقیب عمل کرده‌اند. این رقابت البته مانع همکاری دو کشور نشده است. برای نمونه در موضوع همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق، ایران و ترکیه برای جلوگیری از تجزیه عراق منافع مشترکی پیدا کردند و در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

در مقابل، در بحران سوریه اختلاف منافع دو کشور آشکار شد و ترکیه در مسیری متفاوت از ایران حرکت کرد. بنابراین، در سطح منطقه‌ای رقابت میان ایران و ترکیه پررنگ‌تر از همکاری است؛ هرچند در مواردی که منافع مشترک وجود داشته باشد، دو کشور با یکدیگر همکاری می‌کنند. در روابط دوجانبه نیز تهران و آنکارا تلاش می‌کنند ثبات سیاسی و اقتصادی را حفظ کرده و تا جایی که به منافعشان لطمه نزند، روابط را توسعه دهند. در مجموع، ترکیه را می‌توان رقیبی منطقه‌ای دانست که در برخی موضوعات با ایران همکاری می‌کند و نگاه به رفتار آنکارا در این چارچوب، درک دقیق‌تری از سیاست منطقه‌ای این کشور به دست می‌دهد.

روابط ترکیه و اسرائیل از طریق طرف‌های سوم در جریان است

اقتصاد معاصر: ترکیه چگونه می‌تواند همزمان با تنش و مواضع تند سیاسی علیه اسرائیل، روابط تجاری گسترده خود با این کشور را حفظ کند؟

حیدری: در حال حاضر روابط تجاری مستقیم ترکیه و اسرائیل متوقف شده اما این تجارت از مسیر کشور‌های ثالث ادامه دارد. دلیل اصلی این رفتار را باید در ساختار اقتصادی و موقعیت جغرافیایی ترکیه جست‌و‌جو کرد؛ کشوری که به دلیل محدودیت‌هایی مانند وابستگی به واردات انرژی، ناچار است منافع اقتصادی را در اولویت قرار دهد. در ترکیه بخش خصوصی، تجار و بازرگانان نفوذ بالایی دارند و تشکل‌هایی مانند موسیاد (Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği مخفف MÜSİAD) و توسیاد (Türk Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği مخفف TÜSİAD) نیز نماینده بخش مهمی از این جریان اقتصادی هستند. همین گروه‌ها معمولا در برابر قطع کامل روابط تجاری مقاومت می‌کنند، زیرا از دست دادن یک بازار و بازگشت دوباره به آن بسیار دشوار است. به همین دلیل، حتی در دوره‌هایی که روابط سیاسی ترکیه با اسرائیل، مصر، امارات، عربستان یا ارمنستان تیره شده، ارتباطات اقتصادی به شکل‌های مختلف ادامه یافته است. همین موضوع از بیرون نوعی تناقض در سیاست خارجی ترکیه ایجاد می‌کند؛ یعنی ممکن است اردوغان در عرصه سیاسی مواضع تندی اتخاذ کند اما همزمان تجارت از مسیر‌های رسمی یا غیرمستقیم ادامه پیدا کند. در نهایت، فشار‌های اقتصادی داخلی و ملاحظات انتخاباتی نیز باعث می‌شود دولت ترکیه در قطع کامل روابط اقتصادی با کشور‌ها با احتیاط بیشتری عمل کند.

اردوغان در سوریه فریب خورد

اقتصاد معاصر: نقش ترکیه در دولت جدید سوریه را چقدر پررنگ می‌دانید و آیا سیاست‌های آنکارا در تقابل با ایران و روسیه به تشدید نگاه منفی دولت و جامعه سوریه نسبت به ایران منجر شده است؟

حیدری: پس از سقوط بشار اسد، ترکیه انتظار داشت به دلیل نقشی که در تحولات سوریه ایفا کرده، سهم بزرگی از بازسازی و بازار این کشور به دست آورد. به همین دلیل در ماه‌های نخست، فعالان اقتصادی، تجاری، سیاسی و امنیتی ترکیه حضور گسترده‌ای در سوریه پیدا کردند. اما به‌تدریج مشخص شد دولت احمد الشرع قصد ندارد سوریه را به حوزه نفوذ یک کشور خاص تبدیل کند و تلاش می‌کند میان ترکیه، کشور‌های عربی، اسرائیل، آمریکا و روسیه نوعی موازنه ایجاد کند. وضع تعرفه‌های بالا بر برخی کالا‌های ترکیه‌ای و سفر‌های متعدد مقامات اقتصادی ترکیه برای کاهش این تعرفه‌ها نیز نشانه‌ای از همین محدودیت‌ها و نارضایتی‌ها بود. از طرف دیگر، اسرائیل نیز نشان داده که تمایلی ندارد با کاهش نفوذ ایران، ترکیه جای آن را در سوریه بگیرد. در نتیجه به نظر می‌رسد برای آنکارا بیشتر امکان فعالیت اقتصادی، به‌ویژه در شمال و بخش‌هایی از مرکز سوریه، فراهم باشد و در حوزه نظامی و امنیتی با محدودیت بیشتری مواجه شود.

ترکیه نیز تمایلی به بازگشت نفوذ ایران در سوریه ندارد و در این زمینه با آمریکا و اسرائیل منافع مشترکی پیدا کرده است. با این حال، سیاست موازنه‌گرایانه دولت جدید سوریه نشان می‌دهد دمشق نیز احتمالا نمی‌خواهد روابط خود با ایران را به‌طور کامل مسدود کند و گزارش‌هایی از مذاکرات دو طرف منتشر شده، هرچند این گفت‌و‌گو‌ها با اختلاف بر سر شروط دمشق همراه بوده است.

ترکیه از مواجهه با اسرائیل می‌ترسد

اقتصاد معاصر: با وجود مواضع تند اردوغان و فیدان علیه اسرائیل، آیا درگیری مستقیم میان ترکیه و اسرائیل، چه در خاک دو کشور و چه در سوریه محتمل است؟

حیدری: ترکیه میان دولت نتانیاهو و حاکمیت اسرائیل تفکیک قائل است و انتقاد‌های اردوغان عمدتا متوجه نتانیاهو و کابینه اوست، نه اصل اسرائیل. در صورت تغییر دولت در اسرائیل، امکان بازگشت تدریجی روابط دو طرف به وضعیت گذشته وجود دارد. در شرایط فعلی نیز ترکیه تمایلی به درگیری مستقیم با اسرائیل ندارد؛ زیرا چنین جنگی می‌تواند به اقتصاد و به‌ویژه صنعت گردشگری این کشور آسیب جدی وارد کند؛ بنابراین احتمال رویارویی مستقیم دو طرف پایین است. اما در سوریه امکان تنش‌ها و برخورد‌های محدود و یا غیرمستقیم همچنان وجود دارد. ترکیه نمی‌خواهد حضور نظامی و امنیتی خود در سوریه را کنار بگذارد و اسرائیل نیز با گسترش نفوذ نظامی آنکارا در این کشور مخالف است. به همین دلیل احتمال حملات پراکنده مشابه حمله به برخی مواضع مرتبط با ترکیه وجود دارد. همزمان آمریکا و جمهوری آذربایجان نیز برای جلوگیری از تشدید تنش میان دو طرف تلاش کرده‌اند و نشست‌هایی در این زمینه برگزار شده است. انتظار می‌رود این تلاش‌ها برای رسیدن به نوعی تفاهم نانوشته میان ترکیه و اسرائیل ادامه پیدا کند، چرا که هر دو از متحدان آمریکا در منطقه محسوب می‌شوند.

اقتصاد معاصر: آیا سکوت ترکیه پس از حمله اسرائیل به منافعش در پایگاه ابوظهور صرفا برای جلوگیری از ورود به درگیری مستقیم بود؟

حیدری: اگر ترکیه وارد یک درگیری مستقیم شود، تحمل هزینه‌های آن در داخل کشور برای دولت دشوار خواهد بود. نمونه این مساله را در سوریه دیده‌ایم؛ زمانی که در یکی از حملات، حدود ۳۰ نظامی ترکیه کشته شدند و این اتفاق برای مدت‌ها به یک مساله سیاسی و داخلی برای حزب حاکم تبدیل شد. به همین دلیل، آنکارا تمایلی ندارد پایگاهی در سوریه ایجاد کند که بعدا هدف حمله اسرائیل قرار گیرد و کشته‌شدن نیرو‌های ترکیه‌ای، هزینه سیاسی و اجتماعی تازه‌ای برای دولت ایجاد کند. به نظر می‌رسد ترکیه در مرحله نخست تلاش کند نفوذ امنیتی خود را در سوریه افزایش دهد و سپس، در حوزه نظامی نیز از طریق تفاهم‌های سه‌جانبه با اسرائیل و جمهوری آذربایجان یا اسرائیل و آمریکا، به نوعی حضور محدود و قابل‌ کنترل دست پیدا کند.

ورود کُرد‌ها به خاک ایران به ضرر ترکیه بود

اقتصاد معاصر: ماجرای تماس اردوغان با ترامپ برای جلوگیری از ورود گروه‌های مسلح کُرد از عراق به ایران تا چه حد صحت دارد؟

حیدری: این موضوع از چند منبع مختلف مطرح شد؛ از جمله اظهارات ترامپ، برخی رسانه‌های اسرائیلی و رسانه‌های منطقه‌ای. همزمان در روز‌های ابتدایی جنگ ۴۰ روزه نیز میان مقامات دفاعی ایران و ترکیه درباره فعالیت گروه‌های مسلح کُرد ضدایرانی رایزنی‌هایی انجام شد و طرف دیگر یاشار گولر وزیر دفاع ترکیه اعلام کرد که اطلاعاتی در این زمینه در اختیار ایران قرار داده و هماهنگی‌هایی نیز صورت گرفته است. نگرانی اصلی ترکیه این بود که تقویت گروه‌های مسلح کُرد در غرب ایران، روند مذاکرات آنکارا با پ‌.ک‌.ک را مختل کند و دوباره مساله جدایی‌طلبی کُردی در منطقه تشدید شود. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده بود که قدرت‌گیری شاخه‌های کُرد می‌تواند روند مذاکرات داخلی ترکیه را به بن‌بست بکشاند. از سوی دیگر، بی‌ثباتی در ایران می‌توانست پیامد‌هایی مانند افزایش ناامنی مرزی و موج پناهجویان را برای ترکیه به همراه داشته باشد. بنابراین، آنکارا پیش از هر چیز بر اساس منافع امنیتی و ملی خود با ایران هماهنگ شد و در سطح دیپلماتیک نیز برای جلوگیری از اجرای این سناریو تلاش کرد.

ترکیه به گاز و گردشگر ایرانی احتیاج دارد

اقتصاد معاصر: در رقابت منطقه‌ای با ترکیه، ایران از چه ابزار‌های اقتصادی می‌تواند برای افزایش قدرت خود استفاده کند، بدون این‌که متحمل آسیب متقابل شود؟

حیدری: بحث اصلی این است که ایران و ترکیه به این جمع‌بندی رسیده‌اند که رقابت میان خود را به جنگ و درگیری مستقیم تبدیل نکنند. حتی در اوج بحران سوریه نیز دو طرف تلاش کردند رقابت منطقه‌ای خود را مدیریت کنند و وارد تقابل نظامی مستقیم نشوند. در روابط دوجانبه نیز نوعی وابستگی متقابل وجود دارد. همان‌طور که ایران در برخی حوزه‌ها به ترکیه نیاز دارد، ترکیه نیز در بخش‌هایی به ایران وابسته است. یکی از این حوزه‌ها گردشگری است. گردشگران ایرانی عمدتا به مناطقی مانند وان سفر می‌کنند که بسیاری از گردشگران روس و اروپایی کمتر به آن‌جا می‌روند؛ بنابراین کاهش ورود گردشگران ایرانی می‌تواند مستقیما به اقتصاد برخی مناطق ترکیه آسیب بزند و لزوما با گردشگران سایر کشور‌ها جبران نشود.

موضوع دیگر صادرات گاز ایران به ترکیه است. سالانه حدود ۹ تا ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز ایران وارد ترکیه می‌شود و بخشی از زیرساخت‌های مناطق شرقی و جنوبی این کشور بر پایه همین گاز شکل گرفته است. جایگزینی این حجم از طریق روسیه، جمهوری آذربایجان یا LNG قطر و آمریکا می‌تواند برای ترکیه هزینه بیشتری ایجاد کند. بنابراین، در روابط اقتصادی دو کشور بخش‌هایی وجود دارد که ترکیه نیز به ایران نیاز دارد و کاهش یا حذف آنها می‌تواند برای آنکارا هزینه‌زا باشد.

آنکارا از تحریم تهران توسط واشینگتن سود می‌برد

اقتصاد معاصر: آیا ترکیه از تحریم‌های گسترده ایران بیشتر سود برده یا زیان دیده است؟

حیدری: ترکیه در دو دهه گذشته از تحریم‌های ایران منافع قابل‌ توجهی به دست آورده و بخشی از این منافع نیز از مسیر دور زدن محدودیت‌های تحریمی حاصل شده است. به‌ طور کلی اقتصاد تجاری ترکیه در بسیاری از بحران‌های منطقه‌ای توانسته از موقعیت ایجادشده بهره ببرد؛ هرچند ثبات منطقه نیز در بلندمدت به نفع این کشور است. نمونه تاریخی این مساله را می‌توان در جنگ ایران و عراق مشاهده کرد. در آن دوره، هر دو طرف بخشی از نیاز‌های خود را از مسیر ترکیه تامین می‌کردند و همین موضوع به رشد نسبی تجارت و اقتصاد این کشور کمک کرد.

در سال‌های پایانی جنگ نیز با تشدید جنگ نفتکش‌ها، عراق برای صادرات نفت خود بیش از گذشته به خط لوله کرکوک–جیحان متکی شد و ایران نیز به دلیل محدودیت‌ها و تحریم‌ها، بخشی از نیاز‌های خود را از مسیر ترکیه و شوروی تامین می‌کرد. بنابراین، ترکیه به دلیل زیرساخت‌های تجاری، موقعیت جغرافیایی و ساختار بازرگانی مسلک خود توانسته در بحران‌های مختلف منطقه‌ای، از جمله در عراق، سوریه، لیبی و جمهوری آذربایجان، منافع اقتصادی خود را حفظ یا حتی افزایش دهد.

اقتصاد معاصر: چرا رسانه‌های ترکیه در جنگ ۴۰روزه بیشتر اسرائیل را هدف انتقاد قرار دادند و کمتر به آمریکا پرداختند؟

حیدری: رویکرد ترکیه را باید در چارچوب روابط شخصی اردوغان با ترامپ ارزیابی کرد. در حملات اسرائیل، مقامات ترکیه مواضع صریحی علیه تل‌آویو داشتند اما در قبال آمریکا بسیار محتاط‌تر عمل کردند و بیشتر بر پایان جنگ و خویشتنداری طرفین تاکید داشتند. اردوغان معتقد است حفظ رابطه شخصی با ترامپ می‌تواند منافع بیشتری برای ترکیه ایجاد کند؛ به همین دلیل طی سال‌های اخیر از مواضعی که مستقیما سیاست منطقه‌ای آمریکا یا شخص ترامپ را هدف قرار دهد، پرهیز کرده است. هدف اصلی نیز جلوگیری از آسیب‌دیدن منافع ترکیه در روابط با واشینگتن است.