هزینه پنهان قیمت‌گذاری دستوری؛ از زیان ۱۰میلیارد دلاری تا رانت ۵۵۰ همتی

به گزارش اقتصاد معاصر؛ در تازه‌ترین برآورد، امیرحسن کاکایی، کارشناس صنعت خودرو و استاد دانشگاه علم وصنعت زیان ایجادشده طی هشت سال گذشته برای ایران‌خودرو، سایپا و زنجیره تأمین آنها را حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. به گفته او، اگر زیان‌های ایجادشده در هر سال با توجه به ارزش همان زمان محاسبه و تجمیع شود، مجموع زیان به این رقم می‌رسد.

کاکایی در عین حال رقم زیان انباشته رسمی فعلی را حدود ۵۰۰ همت عنوان کرده که معادل تقریبی ۲ تا ۳ میلیارد دلار است. از نگاه او، تفاوت میان این دو رقم ناشی از آن است که زیان ۱۰ میلیارد دلاری، مجموع ارزش منابعی است که در طول سال‌های مختلف از صنعت خودرو خارج شده یا به دلیل عدم اصلاح قیمت‌ها به ارزش افزوده و سرمایه‌گذاری تبدیل نشده است؛ در حالی که زیان انباشته، رقم ثبت‌شده در صورت‌های مالی شرکت‌هاست.

سود ۱۷ درصدی؛ روی کاغذ، زیان در عمل

یکی از محور‌های انتقاد به نظام قیمت‌گذاری، فاصله میان قیمت تمام‌شده و قیمت مصوب خودرو است. در قانون برای خودروسازان ۱۷ درصد سود عملیاتی در نظر گرفته شده، اما در دوره‌هایی به دلیل عدم اصلاح قیمت‌ها متناسب با افزایش هزینه‌های تولید، سود شرکت‌ها تا حدود ۲درصد کاهش یافته و در برخی مقاطع حتی به ۱۰ درصد نیز نرسیده است. این وضعیت زمانی شدیدتر می‌شود که نرخ تورم و رشد هزینه نهاده‌های تولید با تأخیر در اصلاح قیمت خودرو همراه شود.

زیان ۶۰۰ میلیون تومانی برای هر خودرو

قیمت‌گذاری دستوری، سیاستی که از یک‌سو حاشیه سود خودروسازان را تحت فشار قرار داده و از سوی دیگر، با ایجاد فاصله میان قیمت کارخانه و بازار، انگیزه گسترده‌ای برای واسطه‌گری و ثبت‌نام‌های غیرمصرفی ایجاد کرده است. حسین مقیسه، کارشناس صنعت خودرو، نیز از زاویه دیگری به این مسئله نگاه می‌کند. به گفته او، خودروسازان کشورمان در شرایط فعلی به‌طور میانگین برای تولید هر خودرو حدود ۶۰۰ میلیون تومان زیان متحمل می‌شوند.

این رقم به این معناست که در صورت تداوم چنین شرایطی، افزایش تولید لزوماً به معنای افزایش سودآوری خودروساز نیست؛ بلکه در بخشی از محصولات می‌تواند به معنای افزایش زیان باشد.

مقیسه همچنین با بررسی صورت‌های مالی ایران‌خودرو در فاصله ۱۳۹۷ تا پایان ۱۴۰۴، مجموع ارزش فروش این شرکت را حدود ۱۴ میلیارد دلار و زیان انباشته ایجادشده در این دوره را حدود ۵ میلیارد دلار برآورد کرده و بخش قابل‌توجهی از آن را به قیمت‌گذاری دستوری نسبت داده است.

۱۴ میلیارد دلار حاشیه سود از دست‌رفته

برآورد‌های مختلف فعالان صنعت خودرو نشان می‌دهد ابعاد این مسئله تنها به زیان ثبت‌شده در صورت‌های مالی محدود نیست و در صورت محاسبه زیان‌های ایجادشده در طول زمان، ارقام چند میلیارد دلاری مطرح می‌شود. در اظهارنظری دیگر، جمشید ایمانی، قائم‌مقام ارشد مدیرعامل ایران‌خودرو، نیز از ابعاد بزرگ‌تر زیان صنعت خودرو سخن گفته است.

بر اساس این برآورد، ایران‌خودرو در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ حدود ۱۴ میلیارد دلار از حاشیه سود خود را از دست داده که حدود ۵ میلیارد دلار آن به زیان انباشته تبدیل شده است.

ایمانی همچنین از۸۴۰ همت زیان ناشی از قیمت‌گذاری دستوری طی چهار سال و حدود ۳۰۰ همت زیان انباشته طی ۱۵ سال سخن گفته است. در یکی از برآورد‌های مطرح‌شده از سوی او، زیان روزانه صنعت نیز حدود ۱۵۰ میلیارد تومان عنوان شده است.

رانت چندصد همتی در فاصله کارخانه تا بازار

روی دیگر قیمت‌گذاری دستوری، نه زیان خودروساز، بلکه؛ شکل‌گیری رانت در فاصله میان قیمت کارخانه و بازار است. برآورد‌های انجمن قطعه‌سازان نشان می‌دهد تنها در سال ۱۴۰۴ حدود ۵۵۰ همت رانت ناشی از فاصله قیمت کارخانه و بازار در زنجیره واسطه‌گری توزیع شده است. پیش از این نیز مازیار بیگلو، دبیر انجمن قطعه‌سازان، در سال ۱۴۰۰ از شکل‌گیری حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان رانت در فاصله میان قیمت کارخانه و بازار خودرو خبر داده بود.

همچنین ابراهیم دوست‌زاده، نایب‌رئیس انجمن تخصصی صنایع همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور، نیز شکاف قیمت کارخانه و بازار را بیش از ۸۰۰ همت اعلام کرده است. این ارقام البته یکسان نیستند و به دوره‌های زمانی و روش‌های محاسبه متفاوت مربوط می‌شوند؛ اما همگی به یک مسئله اشاره دارند؛ فاصله قابل‌توجه میان قیمت مصوب و قیمت بازار.

قرعه‌کشی؛ انتقال رانت به جای فروش عادی

یکی از نمونه‌های آشکار این شکاف، تقاضای گسترده برای خرید خودرو با قیمت کارخانه است. در یکی از طرح‌های فروش، حدود ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر ثبت‌نام کردند و برآورد‌های مطرح‌شده از سوی کارشناسان، رانت ایجادشده از اختلاف قیمت کارخانه و بازار را حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان عنوان می‌کند. به این ترتیب، زمانی که قیمت کارخانه پایین‌تر از قیمت تعادلی بازار تعیین می‌شود، تقاضا برای خرید از کارخانه افزایش می‌یابد؛ اما بخشی از منفعت ناشی از این اختلاف قیمت نصیب مصرف‌کننده نهایی نمی‌شود و در فرآیند فروش مجدد می‌تواند به سود واسطه‌ها تبدیل شود.

خودرو‌های ۵ تا ۷ هزار دلاری در برابر بازار جهانی

بر اساس برآورد حسن مقیسه، کارشناس صنعت خودرو، میانگین قیمت دلاری بسیاری از محصولات ایران‌خودرو و سایپا در یک دهه گذشته حدود ۶ تا ۷ هزار دلار بوده و در برخی مقاطع به حدود ۵ هزار دلار رسیده است. او این موضوع را در مقایسه با بازار جهانی مطرح می‌کند؛ بازاری که در آن یافتن خودروی صفرکیلومتر اقتصادی با قیمت کمتر از ۱۰ هزار دلار دشوار شده است..

آیا تمام زیان صنعت خودرو ناشی از قیمت‌گذاری دستوری است؟

در کنار روایت منتقدان قیمت‌گذاری دستوری، داده‌های دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد نرخ ارز و هزینه نهاده‌های تولید نقش مهمی در قیمت خودرو دارند. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در تیر ۱۴۰۵بر اساس برآورد خود اعلام کرده که برخلاف تصور رایج، نرخ ارز پیشران اصلی بازار خودرو است و اثر تغییرات نرخ ارز بر قیمت خودرو در بازار، حدود چهار برابر اثر قیمت مصوب کارخانه برآورد شده است. بنابرای؛ نمی‌توان تمام افزایش قیمت خودرو یا تمام زیان صنعت را صرفاً به یک عامل نسبت داد. قیمت‌گذاری دستوری، نرخ ارز، تورم، هزینه قطعات و مواد اولیه، هزینه‌های مالی، بهره‌وری، ساختار مدیریتی و وضعیت زنجیره تأمین همگی در عملکرد مالی خودروسازان اثرگذارند.

به طور کلی، برآورد‌های مطرح‌شده از سوی کارشناسان و فعالان صنعت خودرو، از ۱۰ میلیارد دلار زیان تجمعی طی هشت سال، ۵ میلیارد دلار زیان انباشته ایران‌خودرو در یک دوره هشت‌ساله، زیان حدود ۶۰۰ میلیون تومانی به ازای هر خودرو و رانت صد‌ها هزار میلیارد تومانی ناشی از شکاف قیمت کارخانه و بازار حکایت دارد.

اعداد کلیدی: 

۱۰ میلیارد دلار: برآورد کاکایی از زیان تجمعی صنعت خودرو و زنجیره تأمین طی ۸ سال
۵۰۰ همت: زیان انباشته رسمی مورد اشاره کاکایی
۱۷ درصد: سود عملیاتی در نظر گرفته‌شده برای خودروسازان
حدود ۲ درصد: پایین‌ترین سطح سود مورد اشاره در برخی مقاطع
۶۰۰ میلیون تومان: زیان متوسط ادعایی برای تولید هر خودرو
۵ میلیارد دلار: برآورد مقیسه و ایمانی از زیان انباشته ایران‌خودرو طی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴،
۱۴ میلیارد دلار: برآورد حاشیه سود از دست‌رفته ایران‌خودرو در همین دوره
۵۵۰ همت: برآورد رانت ناشی از فاصله قیمت کارخانه و بازار در سال ۱۴۰۴،
۸۰۰ همت: شکاف قیمت کارخانه و بازار، بر اساس اظهارات دوست‌زاده
۲.۴ میلیون نفر: تعداد ثبت‌نام‌کنندگان در یکی از طرح‌های فروش
۱۰ هزار میلیارد تومان: برآورد رانت ایجادشده در همان طرح
۶۰۰ میلیون تومان: زیان ادعایی متوسط تولید هر خودرو