چطور با تغییر نظام حمایتی از اقشار کم‌درآمد به‌موقع حمایت شد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در اقدامی که می‌تواند تاثیر گسترده‌ای بر معیشت خانوار‌های ایرانی داشته باشد، طرح کالابرگ حمایتی که از دولت شهید رئیسی (دولت سیزدهم) آغاز و در دولت آقای پزشکیان (دولت چهاردهم) ادامه یافته بود، متوقف شده و با الگوی جدیدی (کالابرگ + یارانه) جایگزین شد، این تغییر در شرایطی رخ می‌دهد که پرسش اصلی بسیاری از تحلیلگران و خانوار‌های تحت پوشش، چگونگی تداوم حمایت از قشر‌های کم‌درآمد جامعه است.

انتخاب بین اعتبار نقدی و سبد کالا

بر اساس اعلام‌های رسمی، پرداخت‌های دوره‌ای کالابرگ که تا پاییز سال ۱۴۰۳ جاری بود، از زمستان امسال متوقف شد، در طرح جدید، به هر خانوار واجد شرایط این امکان داده می‌شود تا از بین دو گزینه، دریافت اعتبار نقدی یک میلیون تومانی (در ازای هر نفر) برای خرید کالا‌های اساسی و دریافت یک سبد کالایی ۹ قلمی ثابت با ارزش اعلامی یک میلیون و سیصد و پنجاه هزار تومان در ازای پرداخت مبلغ سیصد و پنجاه هزار تومان، یکی را انتخاب کند که امکان انتخاب هر یک از این شیوه‌ها از طریق پیامک امکان‌پذیر است.

گسترش پوشش جمعیتی در طرح جدید کالابرگ

طرح قبلی کالابرگ، جمعیتی معادل هفت دهک درآمدی را تحت پوشش قرار می‌داد. برآورد‌های کارشناسی نشان می‌دهد هزینه سالانه این طرح بین ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار میلیارد تومان بود. بر این اساس هزینه اجرای هر دوره پرداخت کالابرگ بر اساس اطلاعات دریافتی از سازمان برنامه وبودجه کشور حدود ۲۲ هزار میلیارد تومان براورد شده بود.

در طرح جدید، همزمان با حذف ارز ترجیحی ۲۸۵۰۰ تومانی، تقریبا اغلب خانوارها و همه دهک‌ها مشمول دریافت این کالابرگ خواهند بود که به معنای گسترش قابل توجه دایره شمول طرح است.

البته با توجه به تغییر سازوکار، این پرسش مطرح است که سرنوشت طرح قبلی کالابرگ حمایتی و اعتبارات آن چه وضعیتی خواهد داشت؟ بر این اساس، پیشنهاد شده هم‌زمان در چندین ماه آینده، هرچند با دایره محدودتر سازوکار مذکور به همراه اجرای کالابرگ جدید ادامه داشته باشد، در همین راستا، محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌ جمهور از تدارک یک سبد معیشتی برای ماه مبارک رمضان خبر داده که مازاد بر کالابرگ جدید خواهد بود.

تغییر بستر اجرای بسته حمایتی دولت

این تحول در شرایطی رخ داده که بستر اقتصادی اجرای طرح کاملا تغییر کرده است. طرح قدیمیِ کالابرگ در دورانی اجرا می‌شد که ارز ترجیحی ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی هنوز برقرار بود اما طرح جدید در شرایط حذف کامل ارز ترجیحی به مرحله اجرا درآمده است.

این تغییر بستر اقتصادی، به معنای افزایش هزینه تمام شده کالا‌های اساسی و کاهش قدرت خرید اعتبارات نقدی است. از سوی دیگر، توقف طرحی با هزینه سالانه حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان و جایگزینی آن با سازوکاری جدید می‌تواند به صرفه‌جویی مالی قابل توجهی برای دولت منجر شود، هرچند که اثرات رفاهی این جایگزینی بر خانوار‌های دهک‌های مختلف نیاز به بررسی دقیق‌تری دارد.

جایگزینی طرح کالابرگ قدیمی با الگوی جدید، تحولی اساسی در سیاست‌های حمایت معیشتی دولت محسوب می‌شود. درحالی که گسترش پوشش جمعیتی به کل جامعه می‌تواند جنبه مثبت این تغییر باشد، کاهش ارزش واقعی حمایت‌ها در شرایط تورمی و حذف ارز ترجیحی، نگرانی‌هایی را درباره کارآمدی این طرح در حمایت از اقشار کم‌درآمد ایجاد کرده است. نظارت بر اجرای دقیق این طرح و ارزیابی اثرات آن بر معیشت خانوار‌ها در ماه‌های آینده ضروری به نظر می‌رسد، از سوی دیگر اظهارات معاون اول رئیس‌جمهور در ستاد تنظیم بازار، مبنی بر تدارک سبد معیشتی جداگانه برای ماه مبارک رمضان که مازاد بر کالابرگ جدید خواهد بود، می‌تواند حاوی پیام‌های مهمی در تحلیل این تحول حمایتی باشد.

این نشان می‌دهد دولت به پیامد‌های اجتماعی و معیشتی تغییر نظام حمایتی واقف است و برای جلوگیری از شوک ناگهانی به معیشت خانوار‌ها به ویژه در ماه‌های پر مصرف، اقدام به طراحی بسته‌های حمایتی مقطعی و اضافی می‌کند. این رویکرد، حکایت از درک حساسیت‌های زمانی و فرهنگی در سیاست‌گذاری اجتماعی دارد.

در ادامه، اعلام چنین سبدی می‌تواند نشان دهنده آن باشد که با وجود گسترش ظاهری پوشش حمایتی به کل جامعه، دولت در عمل همچنان اولویت خود را بر حمایت از اقشار کم درآمدتر متمرکز نگه می‌دارد. ماه مبارک رمضان به دلیل الگوی مصرف خاص و افزایش هزینه‌های خوراکی، فشار مضاعفی بر خانوار‌های کم‌درآمد وارد می‌کند. تدارک سبد جداگانه برای این ماه، عملا نوعی هدفمند سازی پنهان و هوشمندانه را نشان می‌دهد که در آن، حمایت بیشتر در زمان نیاز بیشتر ارائه می‌شود.

همچنین، این اقدام می‌تواند پاسخی به نگرانی‌های کارشناسان درباره کاهش قدرت خرید حقیقی خانوار‌ها در طرح جدید باشد. سبد رمضان به عنوان مکمل کالابرگ جدید، تا حدی می‌تواند شکاف بین حمایت قبلی و جدید را حداقل در یک بازه زمانی خاص پر کند.