ضرورت حفظ دست برتر اقتصادی ایران در عراق

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، عراق را برای نخستین سفر رسمی خود به خارج از کشور برگزید تا نشان دهد وی نیز مانند دولت قبل قصد دارد که تقویت روابط ایران با کشور‌های همسایه را در اولویت قرار دهد. عراق به دلیل وابستگی‌های متقابل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به ایران همچنان یک اولویت استراتژیک برای تهران محسوب می‌شود. همچنین ایران نفوذ قابل توجهی در سطح نهادی و در سطح شبه نظامی عراق دارد و به طور چشمگیری بر تحولات بغداد تاثیر می‌گذارد. 

پزشکیان در این سفر با مقامات ارشد عراقی دیدار کرد. این گفت‌وگو‌ها منجر به تصویب ۱۴ تفاهم‌نامه با هدف تقویت همکاری‌ها در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شد. در میان تنش‌های منطقه‌ای، این سفر حائز اهمیت است، زیرا عراق همچنان یک شریک حیاتی برای استراتژی منطقه‌ای ایران محسوب می‌شود. در مقابل، عراق با وجود تلاش برای تنوع بخشیدن به واردات و تحریم‌های آمریکا، همچنان شدیدا به انرژی ایران وابسته است. 

اینکه نخستین سفر خارجی پزشکیان به عنوان رئیس جمهور به عراق انجام شد، نشانه روشنی بوده که این کشور همچنان یک اولویت استراتژیک کلیدی برای تهران خواهد بود اما باید توجه داشت که این اهمیت برای سایر قدرت‌های منطقه مانند ترکیه نیز صادق است، به ویژه این که راه‌اندازی کریدور «مسیر توسعه» برای اتصال ترکیه به کشور‌های خلیج فارس از طریق عراق و بندر فاو، بر اهمیت آن افزوده است. 

اهمیت عراق برای ترکیه 

عراق در سه بخش آب، انرژی و ترانزیت با ترکیه همکاری دارد. ترکیه ۲۶ یادداشت تفاهم با عراق در زمینه انرژی، آب، کشاورزی، دفاع، مراقبت‌های بهداشتی، آموزش و سایر زمینه‌ها امضا کرد. در مورد منابع آبی، دیدار قبلی محمد السودانی، نخست وزیر عراق با اردوغان، رئیس جمهور ترکیه در مارس ۲۰۲۳ فضای مثبتی را ایجاد کرد که براساس آن، ترکیه متعهد شد تا میزان آب آزاد شده از رودخانه دجله را به مدت یک‌ماه افزایش دهد. با این حال دو طرف هنوز بر سر «سهم عادلانه و منصفانه آب» توافق نکرده‌اند و باید توجه داشت که عراق برای ۹۸ درصد آب شیرین خود به رودخانه‌های دجله و فرات وابسته است. 

بخش انرژی احتمالا بیشترین پتانسیل را برای منافع اقتصادی برای هر دو طرف در کوتاه‌مدت و میان‌مدت دارد. اقتدار سیاسی عراق به کنترل منابع انرژی بستگی دارد. جدای از نفت، این کشور پتانسیل تولید ۸۸ میلیارد متر مکعب گاز در سال و صادرات حدود ۶۰ درصد آن را دارد که به تنوع منابع کمک می‌کند. ترکیه در شش میدان نفتی و گاز در شمال عراق و بصره سرمایه‌گذاری کرده است. با این حال، دادگاه داوری اتاق بازرگانی بین‌المللی در سال ۲۰۲۳، ترکیه را به پرداخت ۱.۵ میلیارد دلار به دلیل خسارات ناشی از صادرات غیرمجاز نفت از اقلیم کردستان محکوم کرد و روابط تیره شد.

 
خط لوله کرکوک-جیهان که قدمت آن به دهه ۱۹۷۰ برمی‌گردد، یک خط مهم برای بازار‌های جهانی نفت تلقی می‌شود که به دلایل مختلف مانند حملات تروریستی گا‌ها قطع می‌شد. در مجموع، عراق یک کشور نفت‌خیز و دومین تولیدکننده بزرگ پس از عربستان سعودی در اوپک است. این کشور با ۱۴۵ میلیارد بشکه، پنجمین ذخایر بزرگ اثبات شده نفت جهان را در اختیار دارد که ۱۷ درصد از ذخایر اثبات شده در خاورمیانه و ۸ درصد از ذخایر جهانی را شامل می‌شود. همچنین، این کشور تامین‌کننده مهم نفت ترکیه، رژیم صهیونیستی و اروپا بوده و علاوه بر آن، دارای ۴ تریلیون متر مکعب ذخایر گازی است.

از نظر شراکت تجاری، کریدور جاده توسعه به عنوان یک پروژه بزرگ جاده‌ای محسوب شده که راه‌آهنی ۱۲۰۰ کیلومتری از بصره تا اواجیک است و خلیج فارس را به اروپا متصل می‌کند. سفر اردوغان، امضای یادداشت تفاهم بین دو کشور و امارات و قطر را تسهیل کرد. اردال ارن، رئیس انجمن پیمانکاران ترکیه (TMB) نیز اظهار داشت که امارات، قطر و حتی عربستان سعودی علاقه‌مند به تامین مالی برای فاز نخست ۵ میلیارد دلاری آن هستند. 

تفاهم اولیه بین عراق، ترکیه، قطر و امارات متحده عربی برای همکاری در این پروژه از حمایت سیاسی چین برخوردار است، زیرا به طور مستقیم با IMEC (کریدور هند-خاورمیانه-اروپا) رقابت می‌کند. حتی، این پروژه به تجارت زمینی جنوب غربی ایران به ترکیه و اروپا سرعت می‌بخشد اما اگر تنش بین ایران و آمریکا یا اسرائیل افزایش یابد، این پروژه با موانع بیشتری روبه‌رو خواهد شد. 

اکنون ترکیه در راستای دستیابی به هدف افزایش حجم تجارت دوجانبه به ۱۵ دلار در کوتاه‌مدت و ۲۰ دلار تا سال ۲۰۳۰ پس از تکمیل پروژه جاده توسعه است. عراق پس از سال‌ها درگیری به بازسازی زیرساخت‌های قابل توجهی نیاز دارد و شرکت‌های ساختمانی ایران و ترکیه از تخصص‌هایی برخوردار هستند که می‌تواند در این فرآیند ارزشمند باشد. این روند ممکن است، بازگشایی خط لوله نفت کرکوک-جیهان را که زمانی ۰.۵ درصد از عرضه جهانی نفت را تامین می‌کرد، تسهیل کند. 

نقش پررنگ ایران 

با وجود تلاش ترکیه برای نفوذ اقتصادی در عراق، هنوز نقش و حضور ایران بیشتر بوده و به نوعی دست بالاتر را دارد. همکاری اقتصادی ایران و عراق در سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته و دو کشور حجم تجارت ۲۰ میلیارد دلاری را برای بازه کوتاه‌مدت هدف‌گذاری کرده‌اند. باید توجه داشت که تراز تجاری در مبادلات دو کشور به نفع ایران است. 

با این حال وابستگی اقتصاد عراق به ایران تنها در بخش کالایی خلاصه نمی‌شود. بلکه بخش انرژی و به ویژه واردات گاز و برق از ایران، اهمیت بالایی دارد. دستیابی به امنیت انرژی در عراق و ایران با توجه به مشکلات کنونی که مهم‌ترین آنها بدهی شبکه برق عراق و کمبود بنزین در ایران تلقی می‌شوند، به موضوعی نگران‌کننده برای دولت‌های دو کشور تبدیل شده است. اخیرا نیز عراق قرارداد جدیدی را با هدف تسویه بدهی ۱۱ میلیارد دلاری خود به ایران در ازای تامین گاز طبیعی اجرا کرد.

 
ناترازی بنزین در ایران، کشور را وارد یک بحران جدی انرژی کرده است. با توجه به این موضوع، قرارداد سوآپ انرژی بین ایران و عراق به دنبال تثبیت عرضه گاز بود. قرارداد سوآپ انرژی بین ایران و عراق برای شبکه برق عراق مهم تلقی می‌شود، زیرا امکان تسویه بدهی‌ها به ایران را فراهم و تداوم عرضه گاز را با مبادله نفت خام و نفت کوره با گاز طبیعی ایران تضمین می‌کند.

 
همچنین، اخیرا عراق و ترکمنستان قرارداد واردات گاز از طریق ایران را امضا کرده‌اند. قرارداد عراق برای واردات گاز ترکمنستان از طریق ایران، پس از امضای توافقنامه دوجانبه تهران و عشق آباد، در آستانه اجرایی شدن است. براین اساس، سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان به ایران صادر می‌شود تا آن را به عراق پمپاژ کند.

 
باید توجه داشت که نیروگاه‌های عراق شدیدا به گاز وارداتی از ایران متکی هستند که یک‌سوم نیاز عراق را پوشش می‌دهد. زیاد علی فاضل، وزیر برق عراق در اظهاراتی تایید کرده است که کشورش توافقنامه واردات روزانه ۲۰ میلیون متر مکعب گاز ترکمنستان را تکمیل کرده اما تنها چالش، نبود خطوط ارتباطی برای انتقال این گاز به عراق جز از طریق شبکه ایرانی است.

 
در زمینه حمل‌ونقل و کریدور‌های ترانزیتی نیز، عراق و ایران می‌توانند با همکاری به مزایای مهمی دسترسی داشته باشند. عراق در سال‌های اخیر به دنبال افزایش تجارت با بازار‌های مختلفی بوده که می‌تواند از طریق ایران به قفقاز، آسیای مرکزی و همسایگان شرقی ایران دست یابد. با تکمیل راه‌آهن شلمچه-بصره و اتصال آن به شبکه ریلی ایران، عراق می‌تواند با اتصال به کریدور شمال-جنوب به بازار‌های بزرگی مانند روسیه و هند نیز دسترسی داشته باشد.

 
هرچند راه آهن شلمچه-بصره در مرحله نخست برای جاب‌جایی مسافر است اما استفاده از آن برای جابه‌جایی بار، اهمیت ترانزیتی دو کشور را تقویت و تحقق هدف تجارت ۲۰ میلیارد دلاری بین آنها را تسهیل می‌کند. همچنین، اتصال این خط به راه‌آهن سوریه، امکان دسترسی ریلی ایران به دریای مدیترانه را نیز فراهم می‌کند.

 
البته جابه‌جایی مسافر از طریق این راه‌آهن نیز جنبه اقتصادی مهمی دارد. سالانه بیش از ۳ میلیون ایرانی به اماکن مذهبی عراق مسافرت و به همین تعداد عراقی برای گردشگری مذهبی و درمان به ایران مسافرت می‌کنند. از همین‌رو، تکمیل راه‌آهن شلمچه به بصره اقتصاد گردشگری دو کشور را تقویت می‌کند. 

باید توجه داشت که گزارش‌هایی مبنی بر بررسی ایده اتصال راه‌آهن از عربستان سعودی به ایران از طریق کویت و بصره وجود دارد که می‌تواند ارتباط ریلی مستقیم بین ایران و کشور‌های شورای همکاری خلیج‌فارس (GCC) را ایجاد کند. این امر می‌تواند اتصال عراق به ابتکار کمربند و جاده چین را نیز تسهیل دهد. 

همانطور که مشاهده شد، انتخاب عراق برای نخستین سفر خارجی پزشکیان پیامد‌های اقتصادی برای ایران خواهد داشت که برتری ایران در رقابت با سایر رقبا، به ویژه ترکیه را تثبیت می‌کند. بدون تردید، وابستگی امنیت غذایی و انرژی به عنوان دو رکن اصلی اقتصاد عراق به ایران، چشم‌انداز روشنی برای نفوذ اقتصادی ایران در عراق را ممکن می‌سازد.