چرا بازنشستگان مشاغل سخت دوباره به بازار کار برمی‌گردند؟

به گزارش اقتصاد معاصر؛ مطابق تبصره ۲ ماده ۷۶ قانون بیمه تامین اجتماعی، کارهای سخت و زیان‌آور به شغل‌هایی گفته می‌شود که در آن‌ها عوامل فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی محیط کار غیر استاندارد بوده و فرد با انجام آن کار، فشار جسمی و روانی بیش از ظرفیت طبیعی را متحمل و در اثر آن به بیماری و عوارض آن مبتلا شود.

ماده یک آیین‌نامه مشاغل سخت و زیان‌آور این مشاغل را که به آنها سختی کار تعلق گرفته به ۲ دسته تقسیم کرده است:

الف ـ مشاغلی که صفت سخت و زیان آور با ماهیت شغلی وابستگی دارد اما می‌توان با به کارگیری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و تدابیر فنی مناسب توسط کارفرما سختی و زیان آوری آنها را حذف کرد.

ب ـ مشاغلی که ماهیتاً سخت و زیان آور بوده و با به کارگیر تمهیدات بهداشتی، ایمنی و تدابیر فنی کارفرما، صفت سخت و زیان‌آوری کاهش یافته اما کماکان سخت و زیان آوری آنها حفظ می شود. در واقع برخلاف مشاغل گروه "الف" که با بکارگیری تمهیدات ایمنی و تلاش کارفرمایان سختی کار کاهش می‌یابد، مشاغل گروه "ب" ماهیتا سخت و زیان آور هستند و این صفت در ذات آنها وجود دارد.

مشاغل سخت و زیان‌ آور (Arduous and Hazardous Works) از جهات فیزیکی، شیمیایی یا روانی، کارگران حاضر در محیط کار را در معرض آسیب‌هایی جدی قرار می‌دهند از این رو دلیل استفاده از صفت سخت و زیان آور برای این دسته شغل‌ها برای اشاره به شرایط طاقت‌فرسا،‌مشقت‌بار و پرفشاری است که این مشاغل دارند و شاغلان را در مدت زمان کوتاه‌تری به نقطه‌ی نیاز به استراحت روزانه و پیرو آن، به نقطه‌ استحقاق زودرس برای ورود به دوران بازنشستگی می‌رسانند. 

وزارت تعاون،کار و رفاه اجتماعی در هشتمین گزارش سیاستی خود به تشریح «چالش‌های پیش روی مشاغل سخت و زیان آور در ایران» پرداخته است.

در این گزارش تاکید شده است که مشاغل سخت و زیان‌ آور به واسطه فشار مضاعفی که بر فرد شاغل وارد می‌کنند،استحقاقاتی را نیز برای او به همراه می‌آورند که نظام‌های رفاهی باید آن‌ها را محترم بشمارند.این گزارش در عین حال از برنامه‌ریزی برای مدیریت دامنه‌ شمول آن استحقاق‌ها از بایسته‌های یک نظام رفاهی آینده‌نگر سخن می‌گوید زیرا افزایش بحرانی این دامنه می‌تواند به عاملی مخاطره‌آفرین برای آتیه‌ اکوسیستم اشتغال و بازنشستگی کشور تبدیل شود.

بی‌تردید اکثر مشاغل سختی‌ها و دشواری‌هایی دارند ولی مشاغل سخت و زیان‌ آور از حیث سختی کار بالا و مخل سلامت جسم و روان در زمره مشاغل سخت و زیان آور قرار گرفته است.طبق قانون به دلیل سخت بودن شرایط چنین کارهایی، سوابق بیمه‌ای کارکنان و کارگران مشاغل با سختی کار بالا ۱.۵ برابر محاسبه می‌شود.

گزارش مذکور اینطور عنوان کرده که وقتی گروهی از شاغلان ادعا می‌کنند که مستحق جای‌گیری در رده‌ خاص «سخت و زیان‌آور» هستند، نظام رفاهی را در برابر این پرسش قرار می‌دهند که آیا دچار گونه‌ای از مشقت و دشواری می‌شوند که دوران خدمت‌رسانی شغلی آنان را به شکل معناداری کوتاه کند؟

اکوسیستم اشتغال و بازنشستگی ایران که سابقه‌ای طولانی از جهت تلاش برای تداوم حمایت‌گری از گروه‌های مختلف شهروندان دارد، در موضوع مشاغل سخت و زیان‌آور نیز مسئولیت‌پذیر عمل کرده و بر اساس آیین‌نامه‌های برآمده از قانون کار، تسهیلاتی مانند بازنشستگی زودهنگام را برای این دسته از شاغلان در نظر می‌گیرد. 

لازم به ذکر است که نخستین بار در قانون بیمه‌های اجتماعی کارگران مصوب سال ۱۳۳۱ بود که سخن از قواعد خاص بازنشستگی برای مشاغل سخت و زیان آور به میان آمد.ماده ۶۸ آن قانون سن ۶۵ سال را برای شاغلین مرد و ۶۰ سال را برای شاغلین زن این دسته خاص از مشاغل در نظر گرفت.در الحاقیه قانون مذکور در تیرماه ۱۳۳۴حد نصاب تعیینی برای این مشاغل مورد بازنگری قرار گرفت و کارگرانی که در ۵ سال آخر خدمت خود به کارهای سخت و خطرناک اشتغال داشتند، می‌توانستند از استحقاق بازنشستگی در ۶۵ و ۶۰ سال به ترتیب برای مردان و زنان برخوردار شوند.همان الحاقیه اشتغال بیش از ۲۰ سال در مناطق حاره‌ای و بد آب و هوا را برای کاهش سن بازنشستگی ۵۵ برای مردان و ۵۰ برای زنان کافی می دانست.

در بخش دیگری از این گزارش آمده است: قانون بازنشستگی پیش از موعد در ابتدا برای گروه‌هایی همچون معدنکاران تعریف شده بود که آن قانون کارفرما را موظف می‌کرد طی مدت ۲ سال، شرایط محیط کار را مطابق با استانداردهای ایمنی و بهداشتی بهینه و شغل را از حالت زیان آور خارج کند اما در عمل اجرای این قانون با فشارها و مداخلات اجتماعی و سیاسی دچار تحریف شد و گروه‌های متعددی بدون آنکه شواهد متقنی برای سخت و زیان آور بودن مشاغل خود ارائه کنند، توانستند به این دسته خاص ورود کرده و از دامنه گسترده استحقاقات آن بهره‌مند شوند.

در این گزارش به بازنشستگی مشاغل سخت و زیان‌آور در کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه نیز اشاره شده است.

لیست مشاغل سخت و زیان آور در کشورهای منتخب عضو OECD

به موجب تبصره ماده ۵۲ قانون کار، کارهای سخت و زیان‌آور و زیر زمینی بر اساس آیین‌نامه‌ای خواهد بود که توسط شورای عالی حفاظت فنی و بهداشت کار و شورای عالی‌ کار تهیه و به تصویب وزرای کار و امور اجتماعی و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رسیده است.طبق این تبصره در معادن شامل سطح الارضی یا تحت الارضی،کارهای مرتبط با استخراج،حفر قنات،تخلیه و حمل مواد مذاب، کارگاه‌های دباغی، امور مرتبط با کود،کار مستمر و مداوم در ارتفاع،برق فشار قوی،مشاغل جوشکاری داخل مخازن، اشعه و سمپاشی به عنوان مشاغل سخت و زیان آور احصاء شده است.

در گزارش وزارت کار از ناکارآمدی شناسایی واقعی مشاغل سخت و زیان‌ آور و روند معیوب بازنشستگی در این دسته شغل‌ها سخن گفته و عنوان شده است که این واقعیت که بسیاری از بازنشستگان ۴۵ تا ۵۰ ساله مشاغل سخت و زیان آور، بلافاصله پس از قطعی کردن دریافت مزایای بازنشستگی بار دیگر وارد بازار کار می‌شوند، خود نشان‌دهنده ناکارآمدی روند پیشگفته برای شناسایی شهروندانی است که به راستی از «استحقاق» الزام برای بهره‌مندی از این مزایا برخوردارند.

بازنشستگانی که بدون چنین استحقاقی، هویت بازنشسته را به دست می‌آورند و به کسانی می‌پیوندند که نسبتی جز مطالبه‌گر از صندوق‌های بازنشستگی ندارند و عملا با بازگشت سریع خود به بازار کار به رقیب کارجویان جدیدی تبدیل می شوند که قرار بوده جایگزین طبیعی بازنشستگان پیش از خود باشند. در چنین شرایطی، حداقل وظیفه دولت آن است که به روندی که اینگونه تعادل میان منابع و مصارف آن صندوق‌ها را با اختلال روبه‌رو می‌کند، خاتمه دهد.

کارفرمایان کارگاه‌های مشمول قانون تامین اجتماعی مکلفند قبل از آن که کارهای سخت و زیان آور را به کارگران خود محول کنند، معاینات پزشکی لازم را انجام داده و کارگران را به لحاظ قابلیت و استعداد جسمانی متناسب برای نوع کار بسنجند و به صورت دوره‌ای معاینات پزشکی را تکرار کنند.

کارفرما همچنین مکلف است پس از احراز شرایط بازنشستگی بیمه شده شاغل در کارگاه وی، طبق این آیین‌نامه معادل ۴ درصد میزان مستمری برقراری بیمه شده نسبت به سنوات اشتغال او در مشاغل سخت و زیان‌آور را که توسط سازمان تأمین اجتماعی محاسبه و مطالبه می‌شود را به سازمان پرداخت کند. چنانچه بیمه شده شرایط استفاده از بازنشستگی پیش از موعد در کارهای سخت و زیان‌آور را طبق این آیین‌نامه احراز کند، سازمان تأمین اجتماعی مکلف است نسبت به برقراری مستمری وی از تاریخ ترک کار اقدام کند.

در حال حاضر کار در معدن، حفر قنات و چاه، کارهای مرتبط با کوره‌های مذاب، عملیات مربوط به جمع‌آوری و دفن زباله‌ها، کار در فضاهایی که ارتعاشات صوتی حاکم بر محیط بر سیستم شنوایی آسیب‌رسان است، کارهای مرتبط با سمپاشی و ضدعفونی کردن، کار آتش نشانی، کار غواصی که تحت فشار غیرطبیعی محیط باشد و کارهایی که در معرض تشعشات رادیواکتیو هستند از جمله مشاغل سخت و زیان آور به شمار می‌روند.

علاوه بر کارهای سخت و زیان‌آور مشخص شده طبق مصوبات شورای‌ عالی حفاظت فنی و موارد تأیید شده توسط کمیته‌های استانی، مشاغلی که در ندامتگاه‌ها و زندان‌ها مستقیماً با زندانی ارتباط دارند، مشاغلی که مستقیماً در مراکز روان درمانی با بیماران روانی مرتبط هستند و خبرنگاری در زمره مشاغل سخت و زیان آور قرار دارند.