بورس؛ پل سرمایه‌گذاری به سوی کارخانه‌ها

اقتصاد معاصر-ابوالفضل نوروزی، پژوهشگر بازار سرمایه: در اقتصاد ایران، به دلیل تورم و نوسانات ارزی، مردم با هدف حفظ ارزش پول خود، حجم عظیمی از نقدینگی را در بازارهای غیرمولد مانند مسکن، طلا و ارز سرمایه‌گذاری کرده‌اند و حجم بسیار زیادی از نقدینگی راکد مانده است. این در حالی است که بخش تولید با کمبود منابع مالی مواجه است و رشد اقتصادی کشور را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

بورس اوراق بهادار، با مکانیسم‌های شفاف و نهادینه‌ شده، می‌تواند سرمایه‌های سرگردان را به سمت فعالیت‌های مولد هدایت کند. در شرایطی که مقدار قابل توجهی از منابع مالی در بازارهای غیرمولد سرمایه‌گذاری می‌شوند، تقویت بازار سرمایه که وظیفه تامین مالی بلندمدت تولید را به دوش می‌کشد، می‌تواند راهکاری مهم در جهت افزایش سرمایه‌گذاری برای افزایش تولید که رشد اقتصادی را به همراه دارد، باشد اما چرا بورس می‌تواند یکی از گزینه‌ها برای سرمایه‌گذاری مولد باشد؟ این یادداشت با بررسی راه‌های تامین مالی از طریق بازارسرمایه که به کمک تولید می‌آید و مزایای بورس، پاسخ این پرسش را خواهد داد. 

سرمایه‌گذاری غیرمولد در مقابل سرمایه‌گذاری مولد 

سرمایه‌گذاری مولد نوعی سرمایه‌گذاری است که نتیجه آن، تولید کالا، خدمات و خلق ارزش اقتصادی است. این رویکرد، برخلاف سرمایه‌گذاری‌های غیرمولد که فقط به سودهای زودگذر منجر می‌شوند، موجب رشد پایدار اقتصادی، افزایش فرصت‌های شغلی و پیشرفت بلندمدت می‌شود. سرمایه‌گذاری غیرمولد فقط به انتقال ثروت و سودهای مقطعی محدود می‌شود، بدون آنکه تاثیر محسوسی بر ظرفیت‌های تولیدی کشور بگذارد. بازارهای غیرمولد، دو ریسک مهم را می‎‌توانند به همراه داشته باشند که عبارت از حباب قیمتی و تاثیرپذیری از اخبار است. حباب قیمتی در صورتی رخ می‌دهد که ارزش بازار به صورت فزاینده از ارزش ذاتی آن فاصله گیرد. از دیگر ریسک‌های بازار غیرمولد می‌توان به تاثیرپذیری این اقلام سرمایه‌ای از اخبار اشاره کرد؛ به عنوان مثال قیمت ارز و طلا به شدت تحت تاثیر تحولات بین‌المللی است (کاهش ۱۰ میلیون تومانی قیمت سکه بعد از اولین دور مذاکرات در عمان). 

هدایت سرمایه‌ها به سمت واحدهای تولیدی نه فقط با مدیریت نقدینگی به کنترل تورم کمک می‌کند، بلکه باعث رشد تولید و بهبود کارایی اقتصادی می‌شود. وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) اعلام کرده که سرمایه‌گذاری ثابت داخلی در بخش صنعت و معدن در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۵۰ هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به سال قبل رشد ۱۰ درصدی داشته است اما این مقدار فقط حدود ۵ درصد از کل نقدینگی را تشکیل می‌دهد. بازار سرمایه از دو طریق مستقیم و غیرمستقیم به کمک توسعه اقتصاد می‌آید. نخست از مسیر تامین مالی در بازارهای اولیه و ثانویه و دوم از طریق تنظیم حجم نقدینگی و اخذ مالیات از معاملات بورسی خواهد بود.

بازار اولیه که محل عرضه اولیه سهام (IPO) شرکت‌های جدید است، نقش حیاتی در شکل‌گیری بنگاه‌های اقتصادی ایفا می‌کند. این روش تامین مالی برای واحدهای تولیدی نسبت به وام‌های بانکی مزایای قابل توجهی دارد؛ هم دسترسی به منابع آسان‌تر است و هم شرکت‌ها را از فشار بازپرداخت اقساط سنگین وام رها می‌سازد. با این حال، انتقاداتی به عملکرد محدود بازار اولیه در بورس تهران وارد است؛ چراکه توسعه این بخش می‌تواند علاوه بر جذب سرمایه‌های خرد، به گسترش بازار سرمایه و افزایش تعداد شرکت‌های بورسی بینجامد. در بازار ثانویه نیز، شرکت‌های پذیرفته شده می‌توانند به جای مراجعه به نظام بانکی، از طریق افزایش سرمایه، منابع مورد نیاز برای توسعه خطوط تولید را با هزینه کمتر و سهولت بیشتر تامین کنند که این امر به کاهش هزینه‌های تولید و قیمت تمام شده محصولات منجر می‌شود. همچنین بخش دیگر بازار سرمایه که به صورت مستقیم به بخش تولیدی در تعامل است، بورس کالا تلقی می‌شود. بورس کالا به عنوان بازاری سازمان‌یافته، نقش مهمی در تامین مواد اولیه مورد نیاز صنایع و تولیدکنندگان ایفا می‌کند. این بازار با ایجاد شفافیت در قیمت‌گذاری و عرضه محصولات اساسی، از یک‌سو به واحدهای تولیدی کمک می‌کند تا مواد مورد نیاز خود را با قیمت‌های واقعی و عادلانه تهیه کنند و از سوی دیگر، با حذف واسطه‌گری‌های غیرضروری و محدود کردن فعالیت‌های سفته‌بازانه، ثبات بیشتری در زنجیره تامین ایجاد می‌کند. به این ترتیب، بورس کالا نه فقط به بهبود کارایی تولید منجر می‌شود، بلکه از نوسانات کاذب قیمت‌ها نیز جلوگیری می‌کند. 

روش‌های تامین مالی از طریق بازار سرمایه عمدتا به دو شیوه کلی تقسیم می‌شوند که عبارت از روش مبتنی بر بدهی و روش مبتنی بر سرمایه هستند. در روش نخست، شرکت‌ها به انتشار صکوک و گواهی سپرده خاص می‌پردازند. در شیوه مبتنی بر سرمایه، منابع مالی مورد نیاز از طریق مشارکت سهامداران موجود یا جذب سرمایه‌گذاران جدید تامین می‌گردد. این مکانیسم خود شامل چهار راهکار اصلی همچون افزایش سرمایه از طریق انتشار سهام جدید، استفاده از صندوق‌های پروژه‌ای، بهره‌گیری از سرمایه‌گذاری‌های جسورانه و همچنین روش‌های ادغام و تملیک شرکت‌ها می‌شود. هر یک از این روش‌ها مزایا و کاربردهای خاص خود را در تامین منابع مالی برای توسعه فعالیت‌های شرکتی دارا هستند. 

به گفته وحید روشن‌قلب، مدیر نظارت بر بازار اولیه سازمان بورس با اشاره به اقدامات بازار سرمایه در حوزه تامین مالی در سال ۱۴۰۳ اعلام کرد: «در سال ۱۴۰۳ میزان تامین مالی انجام‌ شده از محل انتشار اوراق بدهی برای شرکت‌های غیردولتی ۷۵ هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به سال گذشته با رشد ۱۷ درصدی همراه بوده است. همچنین در سال ۱۴۰۳ مبلغ افزایش سرمایه شرکت‌های ثبت شده نزد سازمان با رشد ۱۲۳ درصدی نسبت به سال گذشته به مبلغ ۱.۱۱۴ هزار میلیارد تومان رسیده است.»

وی در خصوص اقدامات انجام‌ شده در حوزه شرکت پروژه‌های سهامی عام گفت: «در سال ۱۴۰۳، سازمان بورس اقدامات متعددی را برای تسهیل تامین مالی این شرکت‌ها انجام داده است.»

همچنین وحید روشن قلب بیان کرد که میزان افزایش سرمایه تا ۲۱ اسفند سال ۱۴۰۳ به ۵۵۰ هزار میلیارد تومان رسید. انتشار اوراق بدهی نیز تا ۲۱ اسفند ۱۴۰۳ به ۶۹ هزار میلیارد تومان رسیده که نسبت به سال گذشته رشد بالای ۳۰ درصدی را تجربه کرده است. 

مزایای کلیدی بورس برای سرمایه‌گذاری مولد 

بازار بورس با ارائه مزایای منحصر به فرد، گزینه جذابی برای سرمایه‌گذاران محسوب می‌شود. از مهم‌ترین این مزایا می‌توان به مواردی همچون قابلیت نقدشوندگی بالا، شفافیت اطلاعاتی و تنوع ابزارهای سرمایه‌گذاری اشاره کرد. سهام معامله‌ شده در بورس از نقدشوندگی بالایی برخوردارند که این ویژگی به رشد و پویایی بازار کمک شایانی می‌کند. انتشار منظم صورت‌های مالی توسط شرکت‌ها، امکان تحلیل دقیق‌تر را فراهم کرده و به سرمایه‌گذاران در اتخاذ تصمیمات آگاهانه‌تر کمک می‌کند. بورس با ارائه طیف گسترده‌ای از ابزارهای مالی متناسب با سطوح مختلف ریسک‌پذیری، این امکان را برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌سازد تا گزینه‌های همخوان با ویژگی‌های شخصیتی و اهداف سرمایه‌گذاری خود را انتخاب نمایند. 

بازارسرمایه، اگرچه به تنهایی معجزه نمی‌کند اما با اصلاحات هدفمند می‌تواند پلی میان سرمایه‌های سرگردان و بخش مولد اقتصاد باشد. برای جلب اعتماد سرمایه‌گذاران، باید سازوکارهای نظارتی و توسعه ابزاهای بورس تقویت شود تا از شوک‌های ناگهانی جلوگیری کند. اگر دولت، مردم و شرکت‌ها همسو شوند، بورس به موتور محرک تولید تبدیل خواهد شد و رشد اقتصادی را در پی خواهد داشت.