مزایای کریدور چین-قرقیزستان-ازبکستان برای ایران

اقتصاد معاصر؛ در سالهای اخیر و به ویژه پس از جنگ اوکراین، اتحادیه اروپا و ایالات متحده به دنبال حذف روسیه از کریدور های ترانزیتی بین شرق آسیا، به ویژه چین، و اروپا بوده اند. از همین روی، سرمایه گذاری کلانی در زیرساخت های کشورهای آسیای مرکزی با محوریت قزاقستان داشتهاند تا بتواند کریدور بین المللی ترانس خزر یا همان «کریدور میانی» را راه اندازی کنند. اما در این میان، کریدور میانی به دلیل دور زدن ایران و نیز وابسته کردن چین به کشورهای آسیای میانه که روابط نزدیکی با منطقه ایغورنشین این کشور دارد، میتواند پیامدهای جدی به دنبال داشته باشد. از همین روی، چین به دنبال متنوع سازی این مسیرها و حضور ایران در آن است. راهانداز قطار بار چین و ایران در هفته گذشته را میتوان در این راستا توضیح داد.

یکی از این مسیرها راه اندازی کریدور چین-قرقیزستان-ازبکستان است که میتواند به راه آهن ترکمنستان و سپس ایران نیز متصل شود. در همین راستا و در ۶ ژوئن ۲۰۲۴، نمایندگان ازبکستان، چین و قرقیزستان توافقنامه همکاری را در مورد ارتقای مشترک پروژه راه آهن ازبکستان- قرقیزستان-چین امضا کردند. این سند سازوکارهای لازم برای تامین مالی ساخت و ساز، اجرای پروژه و همچنین تعدادی از مسائل دیگر ایجاد می کند. این راه آهن میتواند به عنوان تحولی بزرگی در اوراسیا باشد.

 این کریدور ۵۳۲ کیلومتر طول دارد که ۲۵۰ کیلومتر آن در قرقیزستان، ۲۳۲ کیلومتر در چین و ۵۰ کیلومتر دیگر در ازبکستان واقع شده است. این کریدور دو قابلیت مهم دارد: ۱- اتصال چین به اروپا از طریق ترکمنستان- آذربایجان -ترکیه و ۲- اتصال چین به خلیج فارس از طریق افغانستان و ایران. براساس برآوردهای اولیه این پروژه تقریبا ۴.۵ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و در سال ۲۰۲۳ احتمالا راهاندازی شود.

مزایا برای شرکت کنندگان
گستره فرصتهایی که راه آهن برای کشورهای شرکت کننده در این پروژه ایجاد خواهد کرد بدیهی به نظر میرسد. توسعه این پروژه برای چین ممکن است به پنجمین (و احتمالاً یکی از کوتاهترین) کریدور ریلی برای اتصال تولیدکنندگان ملی با بازار اروپا و همچنین راحتترین مسیر برای دسترسی راهآهن به آسیای مرکزی و جنوبی تبدیل شود. برای ازبکستان نیز این پروژه مهم است، زیرا نقش این کشور را به عنوان یکی از قطبهای مهم حمل و نقل در اوراسیا تضمین و این کشور را به چهارراه کریدورهای مهم تبدیل میکند. چنین موفقیتی برای ازبکستان از نقطه نظر تقویت همکاری راهبردی با چین نیز حائز اهمیت است.

 مزایای این کریدور برای قرقیزستان کاملا روشن است. کشوری که در یک منطقه کوهستانی در منتهی الیه شرقی منطقه واقع شده، به پروژههایی در مقیاس قارهای دسترسی پیدا کرده و در ایجاد شبکه راه آهن ملی یکپارچه کمک شایانی میکند. اما ارتقای این پروژه برای دیگر بازیگران اوراسیا چه معنایی دارد؟

تاثیر منفی بر مغولستان

انعقاد چنین توافقی، قطعاً یک رویداد سیاسی و اقتصادی مهم برای کل قاره است. زیرا برخی از کشورهای منطقه همزمان ادعای نقش کلید در ترانزیت محموله بین آسیا و اروپا را دارند. برای نمونه مغلوستان چنین ادعایی دارد، اما هم اکنون حدود ۲۰ درصد از حمل و نقل ریلی در مسیر چین-اروپا از مغولستان میگذرد. در نتیجه، وضعیت کنونی که در آن پروژه جاده از طریق قرقیزستان به پیشرفتهای جدیدی رسیده است، سیاستمداران مغولستان را وادار کند تا در مذاکرات سه جانبه روسیه، چین و مغولستان در مورد کریدورهای ترانزیتی، موقعیت مناسبتری را در نظر بگیرند. اگر روند توسعه شدید خطوط حمل و نقل آسیای مرکزی ادامه یابد، مغولستان احتمالا از تمام پروژههای زیرساخت حمل و نقل قارهای دور شود.

سود ایران و ترکمنستان

توافقنامه مذکور ممکن است برای ترکمنستان و ایران نیز اهمیت جدی داشته باشد. از آنجایی که راه آهن عبوری از قرقیزستان جایگزینی برای شلوغ ترین خطوط ترانزیتی یعنی چین، قزاقستان و روسیه( کریدور شمالی) است، اجرای این کریدور از طریق قرقیزستان و ازبکستان فرصتهای جدیدی را برای توسعه این کشور میگشاید. اما در کریدور جنوبی شرکت کنندگان اصلی آن ترکمنستان و ایران هستند. چین به عنوان اپراتور اصلی زیرساخت های حمل و نقل قارهای، همواره به کریدور جنوبی تمایل داشته است. از همین روی، احداث خط ریلی توسعه یافته در ایران با تمرکز بر حمل و نقل بار از چین به اروپا صورت میگیرد.

این پروژه برای افغانستان نیز جالب است، زیرا راه آهنی که از قرقیزستان و ازبکستان می گذرد، کوتاهترین مسیر را از چین به خط آهن فراافغانستانی فراهم و در نتیجه ارتباطات ریلی بین دو کشور را تسهیل میکند. پس از امضای این موافقتنامه، رئیس جمهور ازبکستان، شوکت میرضیایف، اعلام کرد که این پروژه به خط آهن ترانس افغانستان ملحق خواهد شد.

واکنش قزاقستان
در این میان، قزاقستان به عنوان یکی از بازندگان این کریدور، به دنبال به حداقل رساندن آسیب احتمالی از گسترش راه آهن جایگزین جدید برای پروژههای ملی است. در همین راستا و در دیدار روسای جمهور قزاقستان و ازبکستان در اوایل سال جاری، توکایف از همکاران ازبکستانی خود برای اجرای مشترک پروژههای حمل و نقل و زیرساخت مانند نوسازی بنادر این کشور در دریای خزر دعوت کرد. بنابراین، این کشور تلاش خود روی طرحهایی برای اتصال شبکه راه آهن غرب قزاقستان و بزرگترین بنادر این کشور با خط اصلی چین به ازبکستان، افزایش خواهد داد.

بنابراین، امضای موافقتنامه بین دولتی چین، ازبکستان و قرقیزستان به یک رویداد مهم در مسابقه قارهای پروژههای زیرساختی و حملونقل تبدیل شده و ملاحظات جدیدی را به روی میز آورده است.

اجرای کریدور ترانزیتی چین-قرقیزستان-ازبکستان پیامدها و مزایای بسیاری برای کشورهای شرکت کننده و همچنین منطقه خواهد داشت. در این میانف ایران میتواند از این مسیر برای افزایش اهمیت ژئواکونومیکی خود در اتصال چین به اروپا، خلیج فارس و جنوب آسیا بهره ببرد. همچنین، با توجه به رونق گرفتن شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب برای اتصال روسیه و آسیای مرکزی به هند از طریق شرق دریای خزر، میتوان از توسعه این مسیر برای گسترش کریدور شمال-جنوب استفاده کرد که در نهایت در راستای منافع راهبردی ایران است.