تغییر معماری بازارهای انرژی پاشنه آشیل محاسبات آمریکا
به گزارش اقتصاد معاصر؛ محمد نظیفی، مدیرعامل بورس انرژی ایران سه سناریوی قابل پیش‌بینی درباره چشم انداز بازار انرژی در تنگه هرمز را «تداوم وضعیت کنونی»، «مذاکره و دستیابی به نوعی بازگشایی تدریجی» و «تشدید تنش» عنوان کرد و گفت: سناریوی محتمل ادامه وضعیت فعلی است و سناریوی مطلوب ذینفعان بین المللی بازگشایی از طریق مذاکره و توافق است و هرچه به دوره های سردتر سال نزدیک شویم، این سناریو اعتبار و احتمال بیشتری پیدا می کند.
وی در نشست بین المللی «گفت و گوی امنیت انرژی آسیا 2026» که ظهر روز شنبه مورخ 18 مهر ماه 1405 به میزبانی مجمع پژوهشگران هند برگزار شد، در سخنانی با عنوان تنگه هرمز، امنیت دریایی و تحول معماری بازارهای انرژی اظهار کرد: امنیت انرژی دو مؤلفه اصلی دسترسی پذیری و قیمت اقتصادی را شامل میشود و فقط به مسئله دسترسی به منابع فیزیکی مربوط نیست، بلکه امکان تأمین انرژی با قیمت مناسب را نیز در بر می‌‌‌گیرد.
نظیفی خاطرنشان کرد: درباره تنگه هرمز و خلیج فارس پرسش ها و پاسخ واضحی مطرح است، از جمله این که حاکمیت تنگه هرمز با چه کشوری است؟ و پاسخ آن بر اساس جغرافیا ایران و عمان می‌تواند باشد. پرسش دیگر اینکه چه کسی می تواند بر عبور از این مسیر اثر بگذارد؟ و یا هرگونه اختلال در جریان انرژی، تا چه اندازه بر قیمت انرژی و همچنین بر دسترسی به آن تأثیر می‌‌‌گذارد؟
وی ادامه داد: این در حالی است که گزاره مهم مسئله دیگری است و آن این که معماری بازارها طی سه یا چهار دهه اخیر تغییر کرده و معتقدم سیاست‌گذاران غربی این موضوع را نادیده گرفته بودند.
مدیرعامل بورس انرژی ایران با اشاره به این که باید در نظر داشته باشیم که اهمیت تنگه هرمز و خلیج فارس، در بازارهای انرژی موضوعی فرعی یا حاشیه‌‌ای نیست، ادامه داد: بیش از 20 درصد انرژی دنیا، از جمله گاز مایع، و نفت خام، از تنگه هرمز عبور می‌کند، بنابراین به هیچ وجه نمی توان اهمیت آن را نادیده گرفت.
وی یادآور شد: خطوط لوله و تأسیسات انتقال زمینی در منطقه مطرح شده‌اند، اما هنوز فاصله بسیار زیادی وجود دارد تا ظرفیت آن‌ها به حجم انرژی جابه جاشده از مسیرهای دریایی و خود تنگه نزدیک شود و به نظرم دست کم در شرایط فعلی و طی ماه ها و سال‌های پیش رو نمی توان آن‌ها را جایگزینی جدی دانست.
وی بر این اساس تصریح کرد: درباره خلیج فارس سه بُعد متفاوت وجود دارد. یکی از آن‌ها مسئله حاکمیت بر تنگه و خلیج فارس است؛ منظور قدرت حاکمیتی است که تنگه هرمز را در خلیج فارس کنترل می کند، بُعد دوم استحکام و تاب آوری انتقال است و سوم بُعد سازگاری است و این که بازارها چگونه خود را با فراز و فرودهای عرضه و انواع مختلف ریسک تطبیق می دهند.
نظیفی تاکید کرد: ساختار و معماری بازار در دهه های اخیر تغییر کرده است. در دهه های گذشته، بازارها عمدتاً ماهیتی فیزیکی داشتند و منابع و ذخایر فیزیکی تعیین کننده بودند؛ اما در چندهه اخیر بازار تحول یافته است. تجارت فیزیکی و نقدی اکنون با قراردادهای آتی، اختیار معامله و سبدهای سرمایه گذاری در تعامل قرار گرفته است و بازار مالی انرژی ارزشی ده برابر بازار فیزیکی آن دارد.
وی گفت: بنابراین، قیمت ها دیگر مانند پنج یا شش دهه پیش به عرضه و تقاضا واکنش نشان نمی دهند؛ بلکه به ریسک‌هایی نیز واکنش نشان می دهند که در سراسر بازار، بر مبنای برآوردها و انتظارات سوداگرانه محاسبه می‌شوند.
پدیده بیش هشیاری در بازار انرژی
مدیرعامل بورس انرژی ایران ادامه داد: وقتی عمق بازارهای فیزیکی کاهش حساسیت آن و واکنش آن به رویدادها شدیدتر میشود.
نظیفی به ابتکارهای اتحادیه اروپا و ایالات متحده برای آزادسازی ذخایر استراتژیک با هدف کاهش آثار شرایط تنگه هرمز و خلیج فارس بر کل بازار اشاره کرد و افزود: قیمت ها آن‌گونه که سیاست‌گذاران انتظار داشتند به این اقدامات واکنش نشان نداده‌اند.
وی گفت: می توان این وضعیت را «بیش هشیاری» نامید. بازارهای انرژی جهان اکنون در وضعیت بیش هشیاری قرار دارند؛ یعنی حتی به کوچک‌ترین خبر درباره هر نوع توافق، تشدید تنش یا کاهش تنش در منطقه واکنشی چندبرابری نشان می‌دهند.
نظیفی خاطرنشان کرد: برای نمونه، آزادسازی 100 میلیون بشکه از سوی گروه هفت مطرح شد و اعضا با انجام آن موافقت کردند؛ اما به گمان من، این اقدام به اندازه‌ای که سیاست‌گذاران تصور می کردند مؤثر نبود. در چنین شرایطی، بازگشت به وضعیت پیش از جنگ، یعنی قیمت های پیش از جنگ، به نظر من همچنان دور از دسترس است.
3 سناریو برای سرانجام بحران انرژی در تنگه هرمز
وی با تاکید بر این که تغییر ماهیت بازار یک مسئله جدی و مهم است، درباره سناریوها و آن‌چه در ماه ها و سال‌های آینده شاهد خواهیم بود، گفت: معتقدم وضعیت «عبور گزینشی» که نوعی تعادل جدید است و اکنون در حال عمل‌کردن است، می‌تواند استمرار یابد و عرضه نامتوازن و قیمت‌‌های هرچه بالاتر را در بازار تداوم بخشد.
وی این امر را نوعی دسترسی گزینشی برای عبور از تنگه هرمز و خلیج فارس که از سوی ایران و عمان فراهم میشود، توصیف کرد و ادامه داد: گزینه دوم، که امیدوارم ظرف ماه های آینده به آن برسیم، «بازگشایی مسیر از طریق مذاکره و توافق» است.
نظیفی تصریح کرد: می‌توانیم به چنین وضعیتی برسیم و این وضعیت تعادل و معادله بهتری برای همه بازیگران بازار ایجاد می‌کند. این کار می تواند به تدریج انجام شود و آثار آن بر بازارها و قیمت ها نیز به تدریج ظاهر خواهد شد.
وی اضافه کرد: ممکن است در سه یا چهار ماه آینده، یا شاید اندکی بیشتر وارد چنین مرحله ای شویم و در صورت امکان به توافق برسیم؛ توافقی واقعی برای بازگشایی مورد توافق طرف ها که پیامد مثبتی داشته باشد و وضعیتی بهتر از شرایط فعلی ایجاد کند.
مدیرعامل بورس انرژی ایران گفت: گزینه‌های دیگری نیز وجود دارد؛ مانند شوک‌های کشتیرانی یا آسیب به زیرساخت‌ها، آن هم در صورتی که تنش در خلیج فارس تشدید شود و با توجه به سطح بسیار بالای تنش این نیز یکی از سناریوهای ممکن است.
وی تاکید کرد: به اعتقاد من، سناریوی دوم برای همه طرف‌‌های درگیر بهتر است؛ اما سناریوی کنونی، یعنی عبور گزینشی از تنگه، تا حدی باثبات است و اکنون ادامه دارد.
مدیرعامل بورس انرژی ایران ادامه داد: اگر عبور گزینشی ادامه پیدا کند، طبیعتاً سازگاری تجاری بتدریج ایجاد شده و امکان عبور بخشی از محموله ها از تنگه را فراهم خواهد کرد، اما محدودیت های سیاسی و امنیتی نیز تداوم خواهند یافت.
وی خاطرنشان کرد: این محدودیت ها در قراردادهای بیمه و بازارهای مالی آثار تشدید شونده خواهند داشت و با ورود به پاییز و زمستان و افزایش تقاضا در بازارهای سراسر جهان، آثار این وضعیت بر انرژی بیشتر خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد: سناریوی دوم، که امیدوارم عملی شود، بازگشایی از طریق مذاکره است. فکر می‌کنم هرچه به دوره های سردتر سال نزدیک شویم، این سناریو اعتبار و احتمال بیشتری پیدا می‌کند.
رئیس بورس انرژی ایران تاکید کرد: ممکن است گام های متقابلِ دو طرف، در قالب ترتیبی مرحله بندی شده، به نوعی بازگشایی منجر شود. امیدواریم این مسیر ادامه پیدا کند و طرف ها آن را انتخاب کنند. در این صورت، شاید بازارها آرام‌تر شوند، دسترسی و استطاعت پذیری بهبود پیدا کند و امنیت انرژی در وضعیت بهتری قرار گیرد./تسنیم
