فراتر از ترانزیت؛ راهبرد کابل و تهران برای دور زدن انزوای دریایی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر اهمیت ترانزیتی افغانستان در راستای مسیرهای شمال-جنوب و شرق-غرب افزایش یافته و کشورهای همسایه و نیز قدرت‌های فرامنطقه‌ای به دنبال سهم‌گیری از این روند هستند. اما تحولات ژئوپلیتیکی اخیر مانند جنگ ایران و تیرگی روابط افغانستان و پاکستان، باعث نزدیکی هرچه بیشتر کابل و تهران با محوریت همکاری ریلی شده که این امر می‌تواند توسعه راه‌آهن هرات-مزار شریف را کلید بزند. البته این امر مربوط به ایران نبوده و در حال حاضر، روسیه، چین و ترکیه نیز به دنبال ورود به کریدورهای ترانزیتی افغانستان هستند که در ادامه به مورد روسیه اشاره می‌شود.

خیز کریدوری مسکو

در ۲۷ مه ۲۰۲۶، سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه و محمد یعقوب، سرپرست وزارت دفاع طالبان توافقنامه‌ای در مورد همکاری نظامی-فنی امضا کردند. در نگاه نخست، تصمیم روسیه برای به رسمیت شناختن طالبان یک تغییر دیپلماتیک بزرگ به نظر می‌رسد. اما سیاست مسکو نشان‌دهنده سازگاری با واقعیت‌های در حال تغییر منطقه‌ای است تا تحول راهبرد اساسی. 

مسکو همکاری با طالبان را عملی‌ترین راه برای حفظ منافع امنیتی خود، گسترش اتصال منطقه‌ای و حفظ نفوذ خود در آسیای مرکزی می‌داند. در این راستا، نخستین عامل کلیدی که تغییر سیاست روسیه را شکل می‌دهد، ارتباطات منطقه‌ای و پروژه‌های زیرساختی است. پس از تیرگی روابط روسیه با غرب به دلیل جنگ اوکراین، این کشور یافتن کریدورهای تجاری و حمل‌ونقل جایگزین برای اتصال به آسیای جنوبی و خاورمیانه را تسریع کرده است.

باید توجه داشت که تحریم‌های سنگین غرب، مسکو را مجبور به تغییر مسیر تجارت خود از اروپا به سمت آسیا کرده و در این راستا، کریدور بین‌المللی شمال-جنوب به اولویت راهبردی تبدیل شده است. هرچند شاخه غربی این کریدور همچنان از آذربایجان عبور می‌کند اما بی‌ثباتی در قفقاز جنوبی و غرب آسیا اهمیت تنوع مسیرها را افزایش داده است. در این راستا، افغانستان به عنوان کشور ترانزیتی بالقوه نیز مطرح شده است.

برای مسکو، افغانستان حلقه گمشده جغرافیایی است که آسیای مرکزی را از طریق راه‌آهن پیشنهادی ترانس-افغانستان به بنادر پاکستان متصل می‌کند. ازبکستان به طور فعال از این پروژه به عنوان وسیله‌ای برای اتصال آسیای مرکزی به دریای عرب حمایت کرده و همچنین، قزاقستان و ترکمنستان نیز به همین ترتیب تمایل خود را به گسترش خطوط حمل‌ونقل خود به سمت جنوب نشان داده‌اند.

مسکو این ابتکارات را برای اهداف اتصال منطقه‌ای خود از نظر راهبردی مهم می‌داند. اگرچه این پروژه‌ها در مراحل اولیه هستند اما به نظر می‌رسد که مسکو تمایل به استفاده از آن‌ها دارد تا اینکه یک ناظر منفعل باقی بماند. به عبارت دیگر، هدف اصلی مسکو جلوگیری از حذف شدن از پروژه‌های زیرساختی با کمک افغانستان است. البته در شرایط کنونی تنش بین افغانستان و پاکستان آینده پروژه‌های مانند ترانس افغانستان را در هاله‌ای از ابهام برده است.

مثال روسیه نشان می‌دهد که کشورهای منطقه به دنبال بهره‌برداری از این ظرفیت بالای افغانستان هستند که این امر برای ایران در شرایط کنونی از اهمیت دوچندانی برخوردار است.

تاکید بر هرات-مزار شریف

در ژوئن ۲۰۲۶، هیات افغانی به سرپرستی معاون وزیر راه آهن، مولوی محمد اسحاق صاحب‌زاده، برای مذاکره در مورد پروژه‌های زیرساختی ترانزیتی ازجمله ساخت راه‌آهن هرات-مزار شریف از ایران بازدید کرد. طرفین در مورد مشخصات فنی، استانداردها، سازوکارهای تامین مالی و مراحل اجرای پروژه رایزنی کردند. پیش از جلسه تهران، گزارش رسانه‌ها حاکی از آن بود که بانک‌های تجاری افغانستان مایل به سرمایه‌گذاری در خط آهن جدید جهت اتصال استان‌های بلخ و هرات هستند که هزینه آن ۷۸۰ میلیون دلار تخمین زده می‌شود. البته براساس توافق شرکت‌های ایرانی در ازای مشارکت در توسعه منابع معدنی افغانستان، ساخت تاسیسات زیرساختی را بر عهده خواهند گرفت.

مسیر ریلی هرات-مزارشریف به نوعی از خواف آغاز شده و یکی از اجزای کلیدی بخش افغانستان از کریدور راه آهن پنج ملت (FNRC) خواهد بود که تقریبا ۲۱۰۰ کیلومتر طول دارد. FNRC تا کاشغر در چین امتداد دارد و از یک ریل استاندارد یکنواخت ۱۴۳۵ میلی‌متری استفاده و از مرزهای دو کشور آسیای مرکزی یعنی تاجیکستان و قرقیزستان عبور می‌کند. در سطح جهانی نیز این پروژه به عنوان کریدور رقابتی قاره‌ای شرق-غرب ایجاد خواهد کرد که در آن افغانستان و همسایگان شمالی آن نقش محوری در اتصال ایفا خواهند کرد.

اهمیت راهبردی پروژه راه آهن هرات-مزار شریف در ظرفیت آن برای اتصال ایران و ترکیه به جمهوری‌های آسیای مرکزی و چین از طریق افغانستان است. از همین‌رو آنکارا طرف سوم توافق‌نامه ساخت مشترک راه آهن به مزار شریف است که در سی و ششمین نشست منطقه‌ای اتحادیه بین‌المللی راه آهن در اکتبر ۲۰۲۵ در استانبول امضا شد.

با توجه به بحران تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران، ایجاد مسیرهای حمل‌ونقل به چین به عنوان یکی از بزرگترین شرکای تجاری، یک ضرورت حیاتی برای تهران است. پکن نیز هم به بازار ایران و هم به قابلیت‌های گسترده ترانزیتی آن علاقه‌مند است. در ۲۵ مه ۲۰۲۵، نخستین قطار باری از شی‌آن چین به سمت بندر خشک آپرین در ایران حرکت و آغاز رسمی حمل‌و‌نقل زمینی مستقیم بین دو کشور را رقم زد. مسیر راه‌آهن شی‌آن-آپرین از قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند و از خط آهن اوزن قزاقستان-برکت ترکمنستان-گرگان ایران استفاده می‌کند. این خط در سال ۲۰۱۴ افتتاح شد و بخشی از مسیر شرقی کریدور بین‌المللی شمال-جنوب را تشکیل می‌دهد.

پیامد مشارکت ریلی

پیشرفت عملی در ساخت خط آهن هرات-مزار شریف، در کنار راه آهن خواف-هرات که پیشتر عملیاتی شده، نشان‌دهنده تمایل ایران برای تنوع بخشیدن به کریدورهای ترانزیتی خود، به دلیل اختلال در حمل‌ونقل دریایی تنگه هرمز است. بنابراین، تهران گسترش ارتباطات ریلی با افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی را در اولویت قرار داده است. در این میان، اجرای پروژه زیرساختی هرات-مزار شریف از اهمیت راهبردی برخوردار است.

همچنین با توجه به تشدید درگیری افغانستان و پاکستان، ارتباط ریلی بین ایران و افغانستان فرصت طلایی را برای کابل فراهم کرده تا به بازارهای کشورهای خلیج فارس، ترکیه و اتحادیه اروپا دسترسی داشته باشد و هزینه‌های ناشی ازعدم دسترسی به بنادر دریایی پاکستان را جبران کند. این امر همچنین تجارت ایران و افغانستان را افزایش داده و حجم سالانه آن به ۳.۶ میلیارد دلار آمریکا رسیده است.

همچنین ترافیک باری دو جانبه ایران و افغانستان به شدت افزایش یافته است. از مارس ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶، بیش از ۶۴۰ هزار تن محموله از طریق راه آهن خواف-هرات حمل شده که این رقم در گذشته از ۱۵ هزار تن بوده است. در حال حاضر، حجم ماهانه به ۱۳۰ تن نیز نزدیک شده و طبق برآوردها، رشد این میزان به ۱۶۰ هزار تن در ماه یا ۱.۵ میلیون تن در سال خواهد بود.

همچنین براساس برآوردها و پس از بهره‌برداری کامل مسیر ریلی خواف-هرات، حجم سالانه ترافیک بار دوجانبه می‌تواند به ۳ میلیون تن و بار ترانزیتی به ۱.۷ میلیون تن افزایش یابد. این ارقام با برنامه بلندپروازانه تهران برای افزایش حجم بار حمل شده از طریق راه‌آهن به ۶۰ میلیون تن در سال همسو است. همچنین این امر توسعه کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب را محقق کرده که آن نیز مستلزم همکاری نزدیک با کشورهای همسایه از جمله کشورهای آسیای مرکزی است. تهران پیشتر اعلام کرده بود که به دنبال ترانزیت ریلی ۵ میلیون تنی با قزاقستان، ۴ میلیون تنی با ترکمنستان و ۲ میلیون تنی سالانه با ازبکستان است.

اهمیت نقش ازبکستان 

بررسی فعالیت‌های سیاست خارجی افغانستان در چند ماه گذشته، نشان‌دهنده هماهنگی کابل و تهران در تلاش برای پیشبرد ساخت خط آهن به سمت مزارشریف است که یک مسیر حمل‌ونقل و ترانزیتی جایگزین را از طریق مرز ازبکستان به سمت آسیای مرکزی ایجاد خواهد کرد.

در همین چارچوب، سفر هیات فنی افغانستان به تاشکند در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این مذاکرات شامل آغاز بررسی‌های مهندسی جهت تدوین مطالعه امکان‌سنجی کریدور راه‌آهن ترانس–افغانستان، بررسی امکان انتقال اسناد پروژه و مطالعه امکان‌سنجی اولیه ساخت راه‌آهن هرات–مزارشریف به طرف افغانستانی، نوسازی زیرساخت‌ها در ایستگاه مرزی حیرتان و احداث مجتمع‌های انبارداری جدید و همچنین ساخت یک مسیر دسترسی ریلی اضافی به طول ۱۶۵۰ متر در ایستگاه نایب‌آباد واقع در مسیر حیرتان–مزارشریف بود. در آوریل ۲۰۲۶ نیز متخصصان ازبکستان به منظور تسهیل و تسریع در روند حمل‌ونقل و تخلیه بار، یک مسیر دسترسی ۱۰۰۰ متری را در این بخش احداث کرده بودند.