تنگه هرمز عرضه نفت جهان را ۷۷ درصد کاهش داد؛ صادرات به مسیرهای پرهزینه رفت

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تنگه هرمز که یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان به شمار می‌رود، در سال ۲۰۲۶ با کاهش کم‌سابقه جریان نفت و فرآورده‌های نفتی مواجه شده؛ به‌طوری که بر اساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میانگین عبور نفت خام، میعانات و سایر مایعات نفتی از این مسیر در سه‌ماهه دوم سال به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز رسیده که فقط ۲۳ درصد سطح ثبت‌شده پیش از آغاز جنگ است.

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میانگین عبور نفت و مایعات نفتی از تنگه هرمز در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۵ حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز بود اما این رقم در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ به ۱۴.۹ میلیون بشکه و در سه‌ماهه دوم به ۴.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. به این ترتیب، جریان ثبت‌شده در سه‌ماهه دوم نسبت به سطح پیش از بحران حدود ۷۷ درصد کاهش داشته است. این آمار البته به معنای توقف کامل صادرات انرژی از منطقه نیست؛ چراکه بخشی از تولیدکنندگان منطقه در ماه‌های اخیر از مسیرهای جایگزین، بنادر خارج از خلیج فارس و همچنین انتقال محموله‌ها از یک نفتکش به نفتکش دیگر برای حفظ صادرات استفاده کرده‌اند.

هرمز؛ گذرگاه حیاتی نفت و گاز جهان

تنگه هرمز در ورودی خلیج فارس قرار دارد و یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود. پیش از تشدید بحران، حدود یک‌پنجم مصرف جهانی نفت و بخش قابل توجهی از تجارت گاز طبیعی مایع‌شده از این مسیر عبور می‌کرد. اهمیت این آبراه تنها به نفت خام محدود نیست. بر اساس داده‌هایEIA، جریان فرآورده‌های نفتی نیز از این مسیر در سه‌ماهه دوم سال به حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافته، در حالی که این رقم در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۵ حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز بود.

جریان LNG نیز با افت قابل توجه مواجه شده و از حدود ۱۰.۵ میلیارد فوت مکعب در روز در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵ به حدود ۸۰۰ میلیون فوت مکعب در روز در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ رسیده است.

نفتکش‌ها در هرمز؛ آمارها چه می‌گویند؟

با وجود کاهش شدید جریان ثبت‌شده، تعیین حجم واقعی نفت عبوری از تنگه هرمز در هفته‌های اخیر با دشواری همراه بوده است. یکی از دلایل اصلی این مساله، خاموش‌شدن یا محدودشدن سامانه‌های شناسایی خودکار برخی کشتی‌هاست؛ موضوعی که باعث می‌شود داده‌های رهگیری ماهواره‌ای نتواند تمام ترددها را ثبت کند.

رویترز در گزارش‌های اخیر خود نیز به این محدودیت اشاره کرده و گزارش داده که برخی کشتی‌ها با خاموش‌کردن فرستنده‌های خود در منطقه تردد می‌کنند. به همین دلیل، ارقام مربوط به جریان واقعی نفت در برخی مقاطع با اختلاف میان منابع مختلف همراه است.

بر اساس یکی از جدیدترین برآوردهای منتشرشده توسط رویترز، صادرات نفت از طریق تنگه هرمز در ماه سپتامبر به حدود ۶.۵ میلیون بشکه در روز رسیده که بالاترین سطح از زمان جهش کوتاه‌مدت جریان نفت پس از آتش‌بس ژوئن محسوب می‌شود. این رقم همچنان فاصله قابل توجهی با سطح پیش از بحران دارد.

تردد کشتی‌ها همچنان بسیار پایین‌تر از شرایط عادی است

داده‌های کشتیرانی نیز کاهش شدید تردد در این آبراه را نشان می‌دهد. بر اساس گزارش رویترز، در روز دوشنبه ۲۲ سپتامبر فقط دو کشتی حامل کالا از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که میانگین تردد کشتی‌های تجاری بزرگ پیش از تشدید بحران حدود ۱۲۵ فروند در روز بود. البته این آمار به دلیل خاموش‌شدن سامانه‌های شناسایی برخی کشتی‌ها نمی‌تواند تمام تردد واقعی را نشان دهد اما فاصله چشمگیر میان داده‌های ثبت‌شده و شرایط عادی، کاهش قابل توجه فعالیت کشتیرانی در این مسیر را نشان می‌دهد.

چند روز پیش‌تر نیز رویترز گزارش داده بود که در یک روز فقط چهار کشتی حامل کالا از هرمز عبور کرده‌اند؛ رقمی که به شکل محسوسی پایین‌تر از میانگین ۱۰ روزه ۱۶ کشتی در آن مقطع بود.

اختلال در هرمز؛ تولید نفت منطقه نیز کاهش یافت

پیامد بحران فقط کاهش عبور نفتکش‌ها نبوده است. محدودیت در مسیر صادرات باعث شد شماری از تولیدکنندگان بزرگ منطقه در مقاطعی بخشی از تولید خود را متوقف یا کاهش دهند، زیرا امکان انتقال نفت تولیدشده به بازارهای بین‌المللی محدود شده بود. 

اداره اطلاعات انرژی آمریکا در برآوردهای خود اعلام کرده که محدودیت‌های صادراتی از منطقه همچنان ادامه خواهد داشت و انتظار می‌رود در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ به‌طور متوسط حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز از تولید نفت خام منطقه به دلیل محدودیت‌های صادراتی متوقف باشد. این نهاد همچنین پیش‌بینی کرده که تولید نفت خاورمیانه تا سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۷ همچنان پایین‌تر از میانگین پیش از بحران باقی بماند.

بازار نفت همچنان تحت تاثیر هرمز

اختلال در تردد نفتکش‌ها و کاهش عرضه منطقه‌ای، بازار جهانی نفت را نیز تحت تاثیر قرار داده است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده که اختلال در جریان نفت از تنگه هرمز در سه‌ماهه دوم سال باعث افزایش نوسان قیمت نفت شد و خریداران بین‌المللی را به سمت منابع و مسیرهای جایگزین سوق داد.

بر اساس گزارش EIA، قیمت نفت برنت در سه‌ماهه دوم سال در محدوده بسیار گسترده‌ای نوسان کرد و در ۲۹ آوریل به ۱۱۸ دلار در هر بشکه رسید، در حالی که در ۲۶ ژوئن تا ۷۲ دلار کاهش یافت. در شهریور نیز تشدید حملات و نگرانی درباره اختلال بیشتر در عرضه باعث جهش مجدد قیمت‌ها شد. رویترز گزارش داده که در ۱۰ سپتامبر، قیمت برنت بیش از ۶ درصد افزایش یافت و در پایان معاملات به ۱۰۷.۶۳ دلار در هر بشکه رسید.

با این حال، افزایش بخشی از صادرات منطقه، استفاده از مسیرهای جایگزین و تحولات مربوط به خط لوله عربستان باعث شد فشار قیمتی در روزهای بعد تا حدودی کاهش یابد.

عربستان و تلاش برای کاهش وابستگی به هرمز

یکی از مهم‌ترین مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت عربستان، خط لوله شرق به غرب این کشور است که نفت را از مناطق شرقی به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند. این خط لوله پس از حمله پهپادی در ماه سپتامبر برای مدتی با اختلال مواجه شد. عربستان در ۲۲ سپتامبر فعالیت خط لوله شرق به غرب را از سر گرفت؛ با این حال، بر اساس گزارش رویترز، بازگشت کامل آن به ظرفیت اسمی ممکن است چند هفته زمان ببرد، زیرا در حمله به سه ایستگاه پمپاژ آسیب وارد شده است. ظرفیت کامل این خط لوله حدود ۷ میلیون بشکه در روز است.

ازسرگیری فعالیت این خط لوله اهمیت زیادی دارد، زیرا به عربستان اجازه می‌دهد بخشی از نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز به دریای سرخ و از آنجا به بازارهای بین‌المللی منتقل کند.

افزایش صادرات عربستان از مسیر هرمز

در مقابل، اختلال در مسیر دریای سرخ باعث شده عربستان در مقاطعی بخشی از صادرات خود را از پایانه‌های واقع در خلیج فارس افزایش دهد. داده‌های ماهواره‌ای و رهگیری نفتکش‌ها که رویترز بررسی کرده، نشان می‌دهد جریان نفت عربستان از تنگه هرمز در یک دوره شش‌روزه در ماه سپتامبر به طور متوسط حدود ۲.۹ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ این رقم در ماه اوت حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز بود.

همچنین بارگیری نفت عربستان از پایانه‌های خلیج فارس در فاصله ۱۲ سپتامبر به بعد به طور متوسط حدود ۳.۷ میلیون بشکه در روز گزارش شده است. این افزایش نشان‌دهنده بازگشت بخشی از جریان صادراتی است اما به معنای بازگشت کامل تجارت انرژی به شرایط عادی نیست؛ زیرا ریسک‌های امنیتی، هزینه‌های حمل‌ونقل و محدودیت‌های تردد همچنان بر بازار حاکم است.

انتقال نفت از نفتکش به نفتکش؛ مسیر اضطراری جدید

یکی دیگر از روش‌هایی که در ماه‌های اخیر برای حفظ جریان صادرات نفت مورد استفاده قرار گرفته، انتقال محموله از یک نفتکش به نفتکش دیگر در آب‌های نزدیک عمان است. بر اساس گزارش رویترز، حجم نفت منتقل‌شده از طریق عملیات کشتی‌به‌کشتی در ماه سپتامبر به حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز رسیده؛ در حالی که این رقم در ماه اوت حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز بود.

این شیوه به تولیدکنندگان اجازه می‌دهد بخشی از محموله‌های نفتی را در خارج از محدوده اصلی تنگه هرمز به نفتکش‌های دیگری منتقل کنند تا با کاهش تعداد دفعات عبور کشتی‌های بزرگ از مسیر پرریسک، صادرات ادامه پیدا کند.

رویترز همچنین گزارش داده که عربستان حدود ۶۰ میلیون بشکه نفت را برای بارگیری از طریق عملیات کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی بندر صحار عمان اختصاص داده است.

هزینه بالاتر انتقال نفت استفاده از مسیرهای جایگزین و عملیات کشتی‌به‌کشتی اگرچه به ادامه جریان نفت کمک کرده اما هزینه تجارت انرژی را افزایش داده است. بر اساس گزارش رویترز، نرخ حمل نفتکش‌های بسیار بزرگ برای انتقال نفت خلیج فارس به چین در ماه‌های اخیر به بیش از ۳۰ دلار به ازای هر بشکه رسیده؛ افزایشی که نشان‌دهنده رشد قابل توجه هزینه‌های حمل‌ونقل، ریسک امنیتی و پیچیدگی زنجیره صادرات نفت منطقه است.

تنگه هرمز و آینده بازار انرژی

تنگه هرمز همچنان در مرکز تحولات بازار جهانی انرژی قرار دارد و هر تغییر در میزان تردد کشتی‌ها یا امکان صادرات نفت و گاز از این مسیر می‌تواند بر قیمت‌ها، هزینه حمل‌ونقل و عرضه جهانی اثر بگذارد. اداره اطلاعات انرژی آمریکا در تازه‌ترین چشم‌انداز خود اعلام کرده که انتظار دارد جریان نفت از طریق تنگه هرمز به تدریج افزایش یابد و کشورهای تولیدکننده نیز از مسیرهای جایگزین استفاده کنند اما محدودیت‌های صادراتی منطقه تا پایان سال ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت. این نهاد همچنین برآورد کرده که تولید نفت خاورمیانه تا سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۷ به طور کامل به میانگین پیش از بحران بازنگردد.

از سوی دیگر، ادامه استفاده از عملیات کشتی‌به‌کشتی، افزایش صادرات از بنادر جایگزین و ازسرگیری خط لوله شرق به غرب عربستان نشان می‌دهد تولیدکنندگان منطقه در تلاشند بخشی از اختلال ایجادشده در مسیر هرمز را با روش‌های جایگزین جبران کنند.

بنابراین، اگرچه نشانه‌هایی از افزایش مجدد جریان نفت در هفته‌های اخیر دیده می‌شود اما داده‌های موجود همچنان حاکی از آن است که تجارت انرژی از مسیر تنگه هرمز با شرایط پیش از بحران فاصله قابل توجهی دارد و بازار جهانی نفت همچنان نسبت به تحولات این آبراه حساس است.