ضرورت آمادگی برای بارش‌های حدی و مدیریت پیش‌دستانه آب

به گزارش اقتصاد معاصر؛ به نقل از مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری، دویست‌وپنجاه‌وششمین نشست علمی ـ تخصصی این مرکز با عنوان «ال‌نینو در راه ایران؟ تغییرات اقلیمی، تهدیدات، فرصت‌ها و آمادگی برای سازگاری» با حضور استادان، پژوهشگران و مدیران حوزه آب، اقلیم و مدیریت سیلاب برگزار شد.

در این نشست، محمد ابراهیم‌نیا رئیس امور آب، کشاورزی و محیط‌زیست سازمان برنامه و بودجه کشور با بیان اینکه آب و اقلیم دیگر صرفاً موضوعاتی هواشناختی یا محیط‌زیستی نیستند، گفت: این دو مؤلفه به‌طور مستقیم با پایداری سرزمین، امنیت غذایی، برنامه‌ریزی منابع آب و مسیر توسعه کشور پیوند خورده‌اند. ایران در منطقه‌ای عمدتاً خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته و ویژگی اصلی اقلیم آن، تغییرپذیری شدید زمانی و مکانی بارش است؛ در عین حال، برهم‌کنش گرمایش جهانی با نوسانات طبیعی جو و اقیانوس، پیش‌بینی رفتار اقلیم را پیچیده‌تر کرده است.

وی افزود: تحلیل شرایط جدید بدون بهره‌گیری از علم روز، فناوری، مدل‌های پیشرفته و ارتباطات علمی بین‌المللی امکان‌پذیر نیست. پدیده‌هایی مانند ال‌نینو از طریق دورپیوندهای جوی می‌توانند هزاران کیلومتر دورتر از محل شکل‌گیری خود، بر الگوی گردش جو و بارش در مناطقی مانند خاورمیانه و ایران اثر بگذارند.

ابراهیم‌نیا با اشاره به وضعیت منابع آب کشور اظهار داشت: تجربه سال آبی گذشته نشان داد که کاهش بارش می‌تواند آب تجدیدپذیر کشور را به میزان قابل‌توجهی محدود کند و ازاین‌رو ارزیابی دقیق سیگنال‌های اقلیمی در آغاز سال آبی جدید برای نظام برنامه‌ریزی آب و کشاورزی اهمیت زیادی دارد.

وی تأکید کرد: در مواجهه با ال‌نینو باید از دو نگاه افراطی پرهیز شود؛ نه می‌توان ال‌نینو را مترادف قطعی ترسالی و سیلاب دانست و نه می‌توان اثر احتمالی این دورپیوند قدرتمند را نادیده گرفت.

دبیر علمی نشست با اشاره به پیش‌بینی‌های مراکز اقلیمی داخلی و بین‌المللی گفت: با نزدیک‌شدن به پاییز، برخی مدل‌ها احتمال ورود سامانه اقلیمی به فاز ال‌نینو را افزایش داده‌اند، اما نتیجه نهایی بارش در ایران به برهم‌کنش هم‌زمان متغیرهای مختلفی از جمله شرایط اقیانوس آرام، اقیانوس هند، دریای عمان، خلیج فارس، دریای سرخ و مدیترانه بستگی دارد. بنابراین تصمیم‌گیری باید بر پایه مجموعه‌ای از شاخص‌ها و با درنظرگرفتن عدم‌قطعیت انجام شود.

وی افزود: در صورت افزایش بارش در حوضه‌های مهمی مانند کارون و زاگرس، این وضعیت می‌تواند فرصتی برای بهبود ذخایر آبی، تولید برق‌آبی، کشاورزی و تأمین حقابه‌های محیط‌زیستی باشد، اما استفاده از این فرصت نیازمند مدیریت پیش‌دستانه مخازن سدها، پایش مستمر پیش‌بینی‌ها و آمادگی دستگاه‌های اجرایی است.

در ادامه نشست، عباس رنجبر سعادت‌آبادی عضو هیات علمی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو کشور، با تشریح ساختار سامانه اقلیم گفت: اقلیم حاصل تعامل میان هواکره، آب‌کره، یخ‌کره، سنگ‌کره و زیست‌کره است و تغییر در هر یک از این اجزا می‌تواند کل سامانه را تحت تأثیر قرار دهد. در دهه‌های اخیر، فعالیت‌های انسانی با افزایش گازهای گلخانه‌ای و تغییر کاربری زمین، فشار قابل‌توجهی بر این سامانه وارد کرده و در نتیجه فراوانی، شدت و تداوم برخی رخدادهای حدی افزایش یافته است.

وی افزود: تغییر اقلیم تنها به افزایش دمای میانگین محدود نیست، بلکه با امنیت آب، تولید غذا، سلامت، سکونتگاه‌های انسانی، زیرساخت‌ها و اکوسیستم‌ها در ارتباط است. هنگامی که تغییر اقلیم با تخریب اکوسیستم و افزایش آسیب‌پذیری جوامع همراه شود، ریسک بحران‌ها نیز تشدید خواهد شد.

رنجبر سعادت‌آبادی با اشاره به گزارش‌های جهانی درباره ریسک‌های آینده گفت: مخاطرات شدید جوی و اقلیمی در افق‌های میان‌مدت و بلندمدت در شمار مهم‌ترین ریسک‌های جهانی قرار گرفته‌اند و این موضوع نشان می‌دهد که مدیریت اقلیم دیگر یک مسئله حاشیه‌ای نیست، بلکه باید به بخشی از برنامه‌ریزی توسعه کشورها تبدیل شود.

وی در توضیح پدیده‌های دورپیوندی گفت: اقیانوس‌ها از مهم‌ترین منابع ذخیره و انتقال انرژی در سامانه اقلیم هستند و پدیده‌هایی مانند نوسان جنوبی ال‌نینو، نوسان مادن ـ جولیان و دو قطبی اقیانوس هند می‌توانند الگوی گردش جو و در نتیجه بارش را در مناطق دوردست تغییر دهند. ال‌نینو نیز در بخش استوایی اقیانوس آرام شکل می‌گیرد، اما آثار آن محدود به همان منطقه نیست.

عضو هیات علمی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو کشور با بیان اینکه شدت ال‌نینو در دوره‌های مختلف یکسان نیست، افزود: در برخی پیش‌بینی‌های موجود احتمال شکل‌گیری ال‌نینو در ماه‌های آینده بالا ارزیابی شده است، با این حال این موضوع به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره بارش ایران کافی نیست. بررسی دوره‌های گذشته نشان می‌دهد که ترسالی‌های ایران غالباً با شرایط ال‌نینو یا خنثی همراه بوده و خشکسالی‌ها بیشتر با لانینا هم‌زمان شده‌اند، اما این رابطه قطعی و خطی نیست.

وی درباره پیش‌بینی بارش کشور گفت: برخی مدل‌ها برای پاییز، به‌ویژه در حوزه زاگرس و نوار غربی، گرایش به بارش بیش از نرمال را نشان می‌دهند، در حالی که عدم‌قطعیت پیش‌بینی برای زمستان بیشتر است. ازاین‌رو نمی‌توان افزایش احتمالی بارش پاییز را به کل کشور تعمیم داد یا آن را نشانه پایان خشکسالی دانست.

رنجبر تصریح کرد: شرایط اقلیمی گرم‌تر، زمینه افزایش رخدادهای حدی را فراهم می‌کند و ممکن است یک منطقه در دوره‌ای کوتاه با بارش بسیار شدید مواجه شود، در حالی که در مقیاس سالانه همچنان با کمبود آب دست‌وپنجه نرم کند. بنابراین افزایش بارش لزوماً به معنای بهبود پایدار وضعیت منابع آب نیست.

وی همچنین هشدار داد: بزرگ‌نمایی احتمال افزایش بارش می‌تواند باعث ایجاد تصور نادرست درباره پایان خشکسالی و تضعیف سیاست‌های مدیریت مصرف و الگوی کشت شود. اگر بارش‌های احتمالی به‌درستی مدیریت شوند، می‌توان از آنها برای افزایش ذخایر سدها، تغذیه آبخوان‌ها و بهبود شرایط کشاورزی بهره گرفت؛ اما همان بارش‌ها ممکن است در صورت تمرکز زمانی و شدت بالا به سیلاب و خسارت تبدیل شوند.

رنجبر سعادت‌آبادی در خصوص راهکارهای سازگاری و تاب آوری بر دانش پایش، زیرساخت های تاب آور، مدیریت اکوسیستم ها وحکمرانی تامین مالی و ظرفیت ساز تاکید کرد.

در ادامه، علی‌اکبر شمسی‌پور استاد اقلیم‌شناسی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران، با تأکید بر ضرورت نگاه سیستمی به اقلیم گفت: اقلیم هر منطقه حاصل برهم‌کنش اجزای مختلف سامانه زمین است و نباید یک پدیده مانند ال‌نینو را مستقل از سایر شاخص‌های جوی ـ اقیانوسی تحلیل کرد.

وی افزود: ده‌ها الگو و شاخص دورپیوندی در سامانه اقلیم جهانی فعال هستند و هر یک می‌توانند در شرایط مختلف بر الگوی بارش ایران اثر بگذارند. ال‌نینو یکی از مهم‌ترین این پدیده‌هاست، اما تنها عامل تعیین‌کننده نیست و شدت و جهت اثر آن بر ایران می‌تواند در دوره‌های مختلف متفاوت باشد.

شمسی‌پور با اشاره به تجربه پیش‌بینی‌های گذشته اظهار کرد: در برخی سال‌ها با وجود شکل‌گیری شرایط ال‌نینو، بارش مورد انتظار در کشور تحقق نیافته است؛ زیرا سایر شاخص‌های اقلیمی در جهت متفاوتی عمل کرده‌اند. بنابراین برنامه‌ریزی بر مبنای یک شاخص منفرد می‌تواند خطا ایجاد کند و لازم است مجموعه دورپیوندها و شرایط منطقه‌ای هم‌زمان بررسی شوند. در عین حال وی یادآور شد که اثرات منطقه ای ال نینو نامنظم و ضعیف است و نیاز به مطالعات محلی و دقیق تری است.

وی مساله توزیع زمانی بارش را نیز بسیار مهم دانست و گفت: ممکن است مجموع بارش یک سال از نظر هواشناسی مطلوب باشد، اما بارش در زمانی رخ دهد که برای کشاورزی یا تغذیه منابع آب مؤثر نباشد. ازاین‌رو باید میان ترسالی هواشناختی، هیدرولوژیک و کشاورزی تفاوت قائل شد. تمرکز شدید بارش در یک دوره کوتاه می‌تواند ضمن ایجاد آمار بارش بالا، فرسایش خاک، تخریب مزارع، سیلاب و خسارت‌های انسانی و مالی را نیز به دنبال داشته باشد.

استاد اقلیم‌شناسی دانشگاه تهران ادامه داد: ویژگی اصلی ایران، خشکی سرزمین همراه با تغییرپذیری شدید مکانی و زمانی بارش است. در چنین شرایطی، مدیریت آب نمی‌تواند صرفاً بر سازه‌های بزرگ متمرکز باشد و ترکیبی از مدیریت سدها، آبخیزداری، آبخوان‌داری و سایر اقدامات سازه‌ای و غیرسازه‌ای باید مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد: تجربه برخی سیلاب‌های گذشته نشان داده است که اگر ذهن مدیران فقط بر خشکسالی متمرکز باشد، ممکن است در مواجهه با یک دوره بارشی شدید تصمیم‌های مناسب در زمان لازم اتخاذ نشود. بنابراین نظام مدیریت آب باید قابلیت تغییر سریع از وضعیت مدیریت خشکسالی به مدیریت سیلاب را داشته باشد.

محمد ابراهیم‌نیا در جمع‌بندی این بخش از نشست با اشاره به اهمیت اقدامات غیرسازه‌ای گفت: کشور طی دهه‌های گذشته سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در زیرساخت‌های مهندسی آب انجام داده است، اما توسعه صرفاً با ساخت سازه محقق نمی‌شود. پیش‌بینی، هشدار زودهنگام، برنامه‌ریزی مخازن، مدیریت اجتماعی و اقتصادی آب و سایر ابزارهای نرم و غیرسازه‌ای باید در کنار زیرساخت‌های موجود تقویت شوند.

در بخش دیگری از نشست، کامران امامی؛ نماینده ایران و رئیس اسبق کارگروه بین‌المللی مدیریت تطبیقی سیلاب در ICID، با تمرکز بر تجربه‌های عملیاتی مدیریت سیلاب گفت: مهم‌ترین ظرفیت پیش‌بینی‌های اقلیمی آن است که زمان لازم برای اقدام پیش‌دستانه را در اختیار مدیران قرار می‌دهد. در بسیاری از مخاطرات نمی‌توان مانع وقوع پدیده شد، اما با هشدار و آمادگی می‌توان میزان خسارت و تلفات را به‌طور چشمگیری کاهش داد.

وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف افزود: استفاده از هشدار زودهنگام طی دهه‌های گذشته سبب شده است تلفات برخی طوفان‌ها و سیلاب‌های بسیار بزرگ از جمله در بنگلادش از صدها هزار نفر به ارقام بسیار پایین‌تر چند صد کاهش یابد. این موضوع نشان می‌دهد که مدیریت غیرسازه‌ای در برخی بحران‌ها نه مکمل، بلکه تنها گزینه مؤثر برای کاهش خسارت است.

امامی با اشاره به تجربه سد کرخه توضیح داد: استفاده تلفیقی از پیش‌بینی‌های اقلیمی، هیدرولوژیکی و ویژگی‌های فصلی می‌تواند زمان مناسبی برای تصمیم‌گیری درباره آبگیری سدها و مدیریت مخازن فراهم کند. وی تجربه‌های اجرایی اواخر دهه ۱۳۷۰ را نمونه‌ای از کاربرد عملی این رویکرد دانست که در آن پیش‌بینی فصلی امکان تصمیم‌گیری پیش‌دستانه و کاهش ریسک را فراهم کرد.

وی افزود: در دوره‌هایی که ال‌نینو یا لانینا از شدت بالایی برخوردارند، قابلیت استفاده از آنها در پیش‌بینی فصلی بیشتر می‌شود. با این حال، پیش‌بینی باید با داده‌های تاریخی ایران، مدل‌های دینامیکی، شاخص‌های متعدد اقلیمی و قضاوت کارشناسی تلفیق شود و اتکا به یک شاخص به‌تنهایی کافی نیست.

امامی با مرور تجربه پیش‌بینی سیلاب‌های سال‌های گذشته گفت: در برخی موارد هشدارها چندین هفته پیش از وقوع سیلاب ارائه شده و این امر نشان می‌دهد که اگر ارتباط میان پژوهشگران و دستگاه‌های اجرایی برقرار باشد، امکان تبدیل علم اقلیم به تصمیم مدیریتی وجود دارد. وی سرعت انتقال پیش‌بینی به مدیریت اجرایی را یکی از عناصر اصلی موفقیت دانست.

نماینده ایران و رئیس اسبق کارگروه بین‌المللی مدیریت تطبیقی سیلاب در ICID درباره شرایط امسال نیز اظهار کرد: نشانه‌های موجود حاکی از شکل‌گیری یک ال‌نینوی قابل‌توجه است و بر اساس برخی مدل‌ها احتمال بارش مناسب پاییزی، به‌ویژه در غرب و جنوب‌غرب کشور، افزایش یافته است؛ بااین‌حال، پیش‌بینی زمستان همچنان با عدم‌قطعیت بیشتری همراه است و نیازمند پایش و مدل‌سازی مستمر خواهد بود.

وی تأکید کرد: در چنین شرایطی باید از اکنون برای پاییز آماده بود؛ مدیریت مخازن سدها، افزایش ظرفیت هشدار و پیش‌آگاهی، هماهنگی میان دستگاه‌ها و تقویت تیم‌های کارشناسی می‌تواند امکان بهره‌گیری بهتر از بارش و کاهش خسارت‌های احتمالی را فراهم کند.

در جمع‌بندی نشست تأکید شد که ال‌نینو برای ایران نه «نجات‌بخش قطعی خشکسالی» است و نه پدیده‌ای که بتوان از آن چشم‌پوشی کرد. از این‌رو بر پرهیز از خوش بینی های کاذب و توهم فراوانی آب تاکید شد و اینکه در این میان آنچه اهمیت دارد، تبدیل پیش‌بینی اقلیمی به مدیریت ریسک است؛ یعنی پایش مستمر شرایط، به‌روزرسانی پیش‌بینی‌ها، آماده‌سازی سدها و شبکه‌های زهکشی و شهری، حفظ سیاست‌های مدیریت مصرف، رعایت الگوی کشت، حفاظت از اکوسیستم‌ها و تقویت سامانه‌های هشدار سریع. درکل در جمع بندی نشست بر مدیریت تطبیقی منابع آب ( روش های ترکیبی غیر سازه ای و سازه ای ) مورد تاکید قرار گرفت.

همچنین بر ضرورت پیوند نزدیک‌تر میان دانشگاه، مراکز پژوهشی، سازمان هواشناسی، وزارت نیرو، بخش کشاورزی و نظام برنامه‌ریزی کشور تأکید شد تا پیش‌بینی‌های علمی به‌موقع به تصمیم‌های اجرایی تبدیل شوند و کشور بتواند هم از فرصت بارش‌های احتمالی بهره بگیرد و هم در برابر سیلاب‌ها و سایر رخدادهای حدی تاب‌آوری بیشتری پیدا کند.