اطلس جدید مخاطرات ایران با تمرکز بر ۵ تهدید طبیعی به‌روزرسانی شد
به گزارش اقتصاد معاصر؛ به نقل از سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ایران به دلیل موقعیت زمین‌شناختی، اقلیمی و جغرافیایی خود، با طیف گسترده‌ای از مخاطرات طبیعی مواجه است؛ مخاطراتی که در سال‌های اخیر نه‌تنها از نظر شدت و گستره، بلکه از نظر تاثیرگذاری بر زندگی، زیرساخت‌ها و منابع طبیعی کشور نیز اهمیت بیشتری یافته‌اند. از زمینلرزه و فعالیت گسل‌ها گرفته تا فرونشست زمین، سیلاب، گردوغبار و مخاطرات مرتبط با پدیده‌های کارستی، شناخت دقیق پهنه‌های در معرض خطر و به‌روزرسانی مستمر داده‌های مربوط به آنها، یکی از الزامات مدیریت مخاطرات در کشور است.
در همین راستا، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با تدوین نسخه جدید اطلس‌های مخاطرات، داده‌ها و اطلاعات مربوط به پنج محور «زمینلرزه و گسل‌های لرزه‌زا»، «فرونشست»، «گردوغبار»، «سیل» و «کارست» را در قالب اطلس‌های استانی گردآوری و به‌روزرسانی کرده است. این اطلس‌ها علاوه بر ارائه نقشه‌های تخصصی، مجموعه‌ای از اطلاعات پشتیبان را نیز در اختیار متخصصان، تصمیم‌گیران و عموم مردم قرار می‌دهند و قرار است تصویری دقیق‌تر از وضعیت مخاطرات در مناطق مختلف کشور ارائه کنند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بر اساس داده‌های ارائه‌شده از سوی سازمان زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، گستره فرونشست در کشور در سال‌های اخیر افزایش یافته و بسیاری از پهنه‌های فرونشستی که پیش‌تر به صورت لکه‌های جدا از هم دیده می‌شدند، به یکدیگر پیوسته‌اند. در کنار آن، بررسی داده‌های سیلاب‌های سال ۱۳۹۸ نیز نشان داده است که در برخی دشت‌ها، با وجود وقوع سیلاب‌های شدید، تغذیه آبخوان‌ها به میزان مورد انتظار رخ نداده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در مدیریت آبخیزداری، آبخوان‌داری و پخش سیلاب را برجسته می‌کند.
اطلس جدید مخاطرات ایران زیر ذره‌بین ۵ تهدید طبیعی
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به تدوین و انتشار اطلس‌های مخاطرات، گفت: از آنجا که مخاطرات، پدیده‌هایی پویا و دینامیک هستند، اطلس‌های این حوزه باید به صورت دوره‌ای به‌روزرسانی شوند و معمولاً دوره زمانی سه تا پنج سال برای به‌روزرسانی آنها در نظر گرفته می‌شود.
رضا شهبازی، اظهار کرد: در این بازه زمانی، ممکن است رخدادهای جدیدی اتفاق بیفتد یا اطلاعات و دانش ما نسبت به یک پدیده افزایش پیدا کند و بر مبنای این دو مؤلفه، یعنی رخدادهای جدید و اطلاعات و دانش جدید، می‌توان اطلس پدیده‌های پویا و دینامیک را به صورت دوره‌ای به روزرسانی کرد.
وی با بیان اینکه به همین دلیل، اطلس‌های جدید مخاطرات با نسخه قبلی تفاوت بنیادی ندارند، بلکه در ادامه آنها تهیه شده‌اند و به نوعی نسخه‌های به‌روزرسانی‌شده اطلس‌های قبلی محسوب می‌شوند، ادامه داد: یکی از ویژگی‌های نسخه جدید اطلس‌های مخاطرات، این است که در برش‌های استانی تهیه شده‌اند که این موضوع کاربرد آنها را برای افرادی که به دنبال اطلاعات در یک محدوده جغرافیایی مشخص هستند، افزایش می‌دهد. تهیه اطلس‌ها در برش‌های استانی این امکان را فراهم می‌کند که اطلاعات بیشتری درباره هر منطقه جغرافیایی مشخص ارائه شود و کاربران بتوانند داده‌های مرتبط با استان مورد نظر خود را با جزئیات بیشتری مشاهده و استفاده کنند.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، نقشه‌ها و اطلاعات پشتیبان را از دیگر ویژگی‌های نسخه جدید اطلس‌ها عنوان کرد و یادآور شد: برای هر موضوع، مجموعه‌ای از اطلاعات پشتیبان در کنار نقشه‌ها ارائه شده است که می‌تواند به درک بهتر اطلاعات کمک کند. تلاش ما این بوده است که ضمن انجام یک کار علمی و تخصصی، اطلاعات به گونه‌ای نمایش داده شود که برای همه گروه‌های جامعه قابل استفاده باشد؛ بنابراین در کنار نقشه‌ها و اطلاعات تخصصی، اطلاعات پشتیبان را به شکلی ارائه کرده‌ایم که هم برای مخاطب متخصص و هم برای یک شهروند، سیاستگذار، تصمیم‌گیر، دانش‌آموز یا دانشجو قابل استفاده و جذاب باشد.
دکتر شهبازی با بیان اینکه پس از انتشار این اطلس‌ها، بازخورد مخاطبان برای تهیه نسخه‌های بعدی مورد توجه قرار خواهد گرفت، اضافه کرد: تلاش ما این بوده است که به این هدف نزدیک شویم و پس از انتشار اطلس‌ها منتظر دریافت بازخوردها هستیم تا در نسخه‌های بعدی ببینیم چگونه می‌توانیم این هدف را بهتر محقق کنیم. بخش مهمی از مسائل ما در حوزه مخاطرات به ترویج درست دانش علوم زمین بازمی‌گردد و در این زمینه در کشور یک خلأ وجود دارد؛ به این معنا که افراد اطلاعات مناسبی نسبت به محیط پیرامون خود ندارند و این مسئله تقریباً همه جامعه را دربرمی‌گیرد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به اهمیت ارتقای دانش عمومی درباره مخاطرات، گفت: این موضوع به‌ویژه در حوزه مخاطرات با زندگی روزمره مردم ارتباط مستقیم دارد؛ اینکه در کجا باید ساخت‌وساز انجام شود، در کجا نباید ساخت‌وساز کرد و تراکم جمعیتی و زیرساخت‌های ما چگونه باید باشد، همگی از موضوعاتی هستند که آگاهی عمومی نسبت به آنها اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: مسائل مرتبط با آب که در حال حاضر کشور ما را تحت تأثیر قرار داده، آلودگی هوا، گرد و غبار، فرونشست و همچنین بیش‌بود آب ناشی از تغییرات اقلیمی که گاهی با سیلاب‌های شدید همراه می‌شود، از جمله موضوعاتی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
شهبازی ادامه داد: در دوره‌های خشک، ممکن است به صورت ناگهانی با سیلاب‌های شدید مواجه شویم و تغییر الگوهای بارندگی نیز حتماً بر زمین تأثیر می‌گذارد. به هر حال، چرخه آب بخشی از مسیر خود را از زمین و از کانال‌های مرتبط با زمین‌شناسی طی می‌کند و شناخت این فرآیندها می‌تواند به ما کمک کند تا در سطح زمین و زیرزمین، از منابع بهتر استفاده کنیم و خود را با شرایط جدید سازگارتر کنیم.
وی بر ضرورت ترویج دانش علوم زمین تأکید کرد و گفت: باید تلاش کنیم دانش عمومی جامعه را درباره این موضوعات ارتقاء دهیم و آگاهی مردم نسبت به محیط پیرامون و مخاطرات مرتبط با آن افزایش پیدا کند.
پنج محور اصلی در نسخه جدید اطلس مخاطرات؛ از گسل‌های لرزه‌زا و فرونشست تا سیل و کارست
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به محورهای موضوعی نسخه جدید اطلس مخاطرات، گفت: در این نسخه پنج موضوع زمینلرزه و گسل‌های لرزه‌زا، فرونشست، گرد و غبار، سیل و کارست مورد توجه قرار گرفته است. یکی از موضوعات اصلی که در اطلس جدید مخاطرات شناسایی و منتشر شده، «زمینلرزه و گسل‌های لرزه‌زا» است و در حوزه زمین‌ساخت نیز گسل‌های جدید شناسایی‌شده و اطلاعات مربوط به سازوکار فعالیت گسل‌ها به‌روزرسانی شده است.
وی با اشاره به موضوع فرونشست در نسخه جدید اطلس، افزود: در این بخش، مقایسه‌ای میان دوره‌های زمانی مختلف ارائه شده و لایه‌های مربوط به سال‌های ۱۳۹۵، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۰ در اطلس وارد شده است. سال ۱۴۰۳ نیز در ادامه این مجموعه زمانی قرار خواهد گرفت و در حال حاضر منتظر انتشار اطلاعات مربوط به آن هستیم.
شهبازی ادامه داد: با اضافه شدن داده‌های سال‌های جدید، این سری زمانی می‌تواند در نسخه‌های بعدی نیز توسعه پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که اگر سه سال دیگر داده جدیدی داشته باشیم، آن نیز به این مجموعه اضافه می‌شود و مخاطبان می‌توانند تغییرات و روند فرونشست را در دوره‌های زمانی مختلف با یکدیگر مقایسه کنند.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به محور گرد و غبار در اطلس جدید، گفت: در این بخش علاوه بر شناسایی کانون‌های تولید گرد و غبار، به ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی این کانون‌ها نیز پرداخته شده است. در این بخش هم موضوع سیلاب در آبراهه‌ها و رودخانه‌ها و هم پهنه‌هایی که قابلیت آبگرفتگی و زیر آب رفتن دارند، در کشور مشخص شده‌اند.
شهبازی افزود: اطلاعات مربوط به سیلاب در این بخش، برآیندی از یکپارچه‌سازی رخدادهای مختلف سیلابی در حدود ۲۰ سال گذشته است و در کنار آن، اعداد و ارقام، محاسبات و دوره‌های بازگشت نیز مورد توجه قرار گرفته است. در تمام این موضوعات تلاش شده است اطلاعات به گونه‌ای ارائه شود که متخصصان، مهندسان و دانشجویان نیز بتوانند از آن استفاده کنند و امیدواریم دامنه مخاطبان این اطلس گسترده باشد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به توجه به پدیده کارست‌شدگی در نسخه جدید اطلس مخاطرات، گفت: موضوع کارست و منابع آب کارستی برای ما اهمیت دارد؛ چرا که این منابع از یک سو به‌عنوان منابع آب مطرح هستند و از سوی دیگر، کارست‌شدگی می‌تواند با ایجاد حفره‌ها و فروچاله‌ها همراه باشد و از جنبه مخاطرات زمین نیز اهمیت پیدا می‌کند. در اطلس جدید، موضوع کارست هم از جنبه مدیریت منابع آب کارستی و هم از جنبه مخاطرات ناشی از کارست‌شدگی مورد توجه قرار گرفته است.
شهبازی در جمع‌بندی محورهای نسخه جدید اطلس مخاطرات گفت: تمرکز این نسخه بر پنج موضوع زمینلرزه و زمین‌ساخت، فرونشست، گرد و غبار، سیل و کارست است و این پنج موضوع در نسخه‌ای که امسال منتشر می‌شود، وارد شده‌اند.
فرونشست‌ها در کشور در حال گسترش و پیوسته‌شدن هستند
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به تعیین بازه زمانی سه تا پنج ساله برای به‌روزرسانی اطلس‌های مخاطرات، گفت: تجربه و خرد جمعی کارشناسان سازمان زمین‌شناسی نشان داده است که برای انباشت اطلاعات جدید و قابل مقایسه با داده‌های سال‌های گذشته، معمولاً به یک بازه زمانی سه تا پنج ساله نیاز داریم.
وی با بیان اینکه معمولا در طول یک سال اتفاق بسیار خاصی که بتواند اطلاعات یک اطلس مخاطرات را به شکل قابل توجهی تغییر دهد، رخ نمی‌دهد و به همین دلیل بازه سه تا پنج ساله برای به‌روزرسانی اطلس‌ها در نظر گرفته شده است، افزود: این بازه زمانی حاصل تجربه و خرد جمعی کارشناسان سازمان زمین‌شناسی است و بر اساس آن، برخی موضوعات ممکن است به سه سال و برخی دیگر به پنج سال زمان نیاز داشته باشند تا اطلاعات جدیدی انباشته شود؛ اطلاعاتی که هم امکان مقایسه با سال‌های قبل را داشته باشد و هم بتواند در قالب اطلس‌های ملی یا استانی، داده‌های جدیدی به نسخه‌های قبلی اضافه کند.
شهبازی درباره وضعیت انتشار اطلس‌های جدید مخاطرات در سطح استان‌ها گفت: اطلس‌های مربوط به موضوعات مختلف در استان‌ها آماده شده و در آستانه انتشار عمومی قرار دارند و کارهای مربوط به تهیه آنها انجام شده است.
