تقویت منافع و حقوق اقتصادهای در حال توسعه با رشد نفوذ بریکس‌پلاس

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تقویت همکاری‌های اقتصادی بین کشورهای بریکس یک روند کلی در تحول عمیق ساختار اقتصادی جهان بوده و همچنین ناشی از نیاز به ارتقا استراتژی توسعه بازارهای نوظهور است. کشورهای بریکس برای بهره‌مندی از این توان و ظرفیت خود باید یک مکانیسم بلندمدت برای همکاری در توسعه کلی ایجاد، مدل توسعه اقتصادی فعلی را تنظیم، رشد اقتصادی پایدار را تضمین و استراتژی توسعه پایدار را به طور جامع ترویج کنند.

 
بریکس تا سال ۲۰۲۴، شامل پنج کشور برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی بود که نام اتحادیه از حروف اول آن‌ها شکل گرفت. اما از اول ژانویه ۲۰۲۴، تعداد اعضا آن با پیوستن عربستان، امارات، ایران، اتیوپی و مصر دو برابر شد. در زیر ویژگی اصلی کشورهای عضو بریکس آورده شده است.

 
برزیل: تنها نماینده آمریکای جنوبی، کشوری با جمعیتی نزدیک به ۲۲۰ میلیون نفر و یازدهمین اقتصاد بزرگ جهان و همچنین صادرکننده عمده محصولات کشاورزی مانند سویا و گوشت است. 

روسیه: این کشور بزرگترین کشور از نظر قلمرو و هشتمین کشور بزرگ جهان از نظر تولید ناخالص داخلی بوده و موتور محرکه اقتصاد آن صادرات نفت، گاز و فلزات است. 

هند: این کشور با بیشترین جمعیت جهان (معادل ۱.۴ میلیارد نفر)، به تولید منسوجات، سنگ‌های قیمتی و دارو مشهور است و از نظر تولید ناخالص داخلی در رتبه پنجم قرار دارد. 

چین: این کشور دومین اقتصاد جهان پس از ایالات متحده بوده و از نظر جمعیت کمی پایین‌تر از هند و بزرگترین صادرکننده جهان است. 

آفریقای جنوبی: توسعه یافته‌ترین کشور آفریقای استوایی با جمعیت ۶۲ میلیون نفر بوده و سرشار از منابع طبیعی با ارزش از جمله ذخایر طلا و الماس است.

اعضای جدید یعنی کشورهای مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی و امارات حضور بریکس را در آفریقا، خاورمیانه و خلیج فارس گسترش داده‌اند. جمعیت کل پنج کشور بالغ بر ۳۰۰ میلیون نفر بوده و ثروت اصلی آن‌ها، به جز اتیوپی، نفت است. 

همچنین کشورهای بسیاری قصد دارند به این سازمان بپیوندند یا تمایل خود را برای این کار اعلام کرده‌اند. الجزایر، ترکیه، آذربایجان، بنگلادش، بحرین، بلاروس، بولیوی، کوبا، هندوراس، اندونزی، قزاقستان، کویت، مراکش، نیجریه، فلسطین، سنگال، تایلند، ونزوئلا و ویتنام قبلا درخواست عضویت داده‌اند. 

افزایش ظرفیت بریکس پس از گسترش 

گسترش بریکس و تعمیق همکاری بین کشورها نقش مهمی در معماری جدید تجارت بین‌الملل ایفا می‌کند. اکنون، کشورهای بریکس تقریبا نیمی از جمعیت جهان، یک‌سوم قلمرو آن و یک‌چهارم تجارت جهانی را تشکیل می‌دهند. همچنین، کشورهای بریکس ۳۵ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را بر حسب PPP در اختیار دارند. بریکس در بازار جهانی منابع طبیعی از اهمیت ویژه‌ای نیز برخوردار است. این کشورها بیش از ۴۰ درصد از تولید نفت جهان و حدود ۲۵ درصد از صادرات جهانی مواد خام را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین، کشورهای بریکس دارای حدود ۳۰ درصد ذخایر سنگ آهن در برزیل، روسیه، چین، هند، ایران و آفریقای جنوبی هستند. 

همچنین یکی از ظرفیت‌های مهم بریکس، در حوزه غلات است. در سال ۲۰۲۳، کشورهای بریکس ۱.۱۷ میلیارد تن غلات (۴۲ درصد تولید جهانی) و ۱.۱ میلیارد تن (۴۰ درصد مصرف جهانی) مصرف کردند. با گسترش اعضای بریکس در سال ۲۰۲۴، از جمله پیوستن مصر، ایران، عربستان و امارات، تولید غلات به ۱.۲۴ میلیارد تن (۴۴ درصد تولید جهانی) و مصرف به ۱.۲۳ میلیارد تن خواهد رسید. از همین‌رو، اخیرا مسکو پیشنهاد راه‌اندازی بورس غلات بریکس را برای کنترل قیمت‌گذاری داده است. 

مهم‌تر از همه، قرار گرفتن کشورهای بریکس در محورهای کریدورهای مهم حمل‌ونقل بین‌المللی، شرایطی را برای توسعه سریع حمل‌ونقل با روش‌های مختلف ایجاد می‌کند، به طوری که، این کشورها در محورهای کریدورهای مهم ترانزیتی بین‌المللی از جمله شرق-غرب، ابتکار کمربند و جاده، شمال-جنوب، مسیرهای دریایی به برزیل و مصر از طریق بنادر حوزه آزوف-دریای سیاه قرار دارند. باید توجه داشت که هم‌اکنون ایران و مصر دو آبراه حیاتی هرمز و سوئز را در کنترل دارند. چنین تنوعی پتانسیل رقابتی اتحادیه بریکس را در زمینه لجستیک افزایش می‌دهد و فرصت‌هایی را برای ایجاد همکاری‌های لجستیکی مولد فراهم می‌کند. 

در این راستا، گنجاندن ایران در بریکس نقش تعیین‌کننده‌ای برای توسعه کریدورهای بین‌المللی بین‌قاره‌ای ایفا می‌کند، زیرا موقعیت جغرافیایی آن امکان اتصال کریدورها را فراهم می‌کند. ایران به عنوان سرزمینی که دریای خزر، خلیج فارس و اقیانوس هند را به هم متصل می‌کند، نقطه تلاقی مهم‌ترین جریان‌های باری از جمله کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب است. این مسیرها می‌توانند جریان‌های محموله چینی را با محموله‌های هندی بالقوه ترکیب، سرمایه‌گذاری‌های اضافی را تحریک و به ایجاد روابط بین منطقه‌ای کمک کنند. برای تحقق ظرفیت‌های ترانزیتی ایران، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، به ویژه بندر و راه‌آهن از اهمیت حیاتی برخوردار هستند.

 
از همین‌رو، توسعه راه‌آهن در فضای بریکس مهم‌ترین عنصر در تحقق پتانسیل حمل‌ونقلی آن است. کل گردش حمل‌ونقل ریلی کشورهای بریکس تقریبا ۶۴ درصد جهان بوده و شبکه راه‌آهن کشورهای بریکس بیش از ۳۸۲ هزار کیلومتر -شامل بیش از ۲۱۳ هزار کیلومتر خطوط برقی- را پوشش می‌دهد. حجم کل کالاهای حمل‌شده از طریق شبکه راه‌آهن تقریبا ۸.۴ میلیارد تن در سال برآورد می‌شود. برای حفظ منافع بلندمدت کشورها، مسیرهای ترانزیتی باید به حل مشکلات داخلی زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک، کانتینری‌سازی حمل‌ونقل کالا، مدیریت و ایجاد ارتباطات بین منطقه‌ای کمک کنند. 

ابتکارات بریکس 

کشورهای بریکس برای استفاده از این ظرفیت و توان خود روی به ابتکارات مهم و تاثیرگذاری آورده‌اند. به عنوان مثال، کشورهای تولیدکننده نفت اوپک پلاس که روسیه نیز به آن‌ها تعلق دارد، به طور منظم بر سر سهمیه‌های تولید نفت توافق می‌کنند که در قیمت‌های جهانی منعکس می‌شود و به حفظ درآمد کشورهای صادرکننده در سطح قابل قبولی کمک می‌کند. 

گاها بریکس ابتکاراتی را آغاز می‌کند که با هدف تقویت فرآیندهای ادغام در خود بلوک است. برای نمونه، در سال ۲۰۱۸ ایده واحد پول بریکس تدوین شد. کشورهای بریکس قرار بود سبدی از ارزهای ملی خود ایجاد کنند. ارز جدید قرار بود R۵ نامیده شود که از حروف اول ارزهای ملی کشورهای بریکس بود. اکنون اعضای BRICS در حال توسعه سیستم پرداخت خود به نام بریکس‌پی هستند که باید سیستم‌های ملی را متحد کند. 

در این میان، شاید مهم‌ترین دستاورد باشگاه بریکس راه‌اندازی بانک خود است. بانک توسعه جدید (NDB) در سال ۲۰۱۴ ایجاد و دفتر مرکزی آن در چین بوده و هرچند تاکنون این بانک فقط در کشورهای بریکس سرمایه‌گذاری کرده اما در زمان راه‌اندازی آن، امکان سرمایه‌گذاری در سایر اقتصادهای در حال توسعه را تجویز کردند. حتی کشورهایی که هنوز به بریکس نپیوسته‌اند نیز به عضویت NDB درآمده‌اند؛ مصر و امارات حتی پیش از اینکه به این گروه دعوت شوند، به آن ملحق شده بودند. 

این بانک در طول فعالیت خود برای اجرای ۹۶ پروژه در پنج کشور بریکس به مبلغ ۳۳ میلیارد دلار وام صادر کرد. این پول عمدتا صرف سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی مربوط به تامین آب و حمل‌ونقل شد. 

تغییر نظم جهانی 

با وجود مواجهه با موانع فراوان، «بریکس پلاس» با داشتن ظرفیت و توان بالای خود می‌تواند نظم اقتصادی و مالی جهانی را تغییر دهد. نخست، کشورهای عضو بریکس پلاس بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده انرژی، غذا و مواد معدنی در جهان بوده و دارای منابع پایدار و مواد خام صنعتی هستند. بر اساس داده‌های بانک فرانسه، بریکس پلاس ۳۶ درصد از صادرات جهانی نفت خام، ۳۴ درصد از صادرات نفت تصفیه‌شده، ۵۱ درصد از صادرات سویا، ۴۲ درصد از صادرات برنج، ۲۹ درصد از صادرات سنگ‌آهن، ۵۱ درصد از صادرات منیزیم، ۵۳ درصد صادرات گرافیت و ۴۷ درصد از صادرات الماس را در اختیار دارد. این، منابع فراوان، امنیت زنجیره تامین را در چارچوب چشم‌انداز پیچیده ژئواکونومیک و سیستم تجارت بین المللی تضمین می‌کند. 

همچنین بریکس پلاس سهم ۱۹.۲ درصدی در کل تجارت جهانی را داشته و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی جذب‌شده، ۲۷.۴ درصد از کل تجارت جهان را تشکیل می‌دهد. برخی از کشورهای عضو بریکس پلاس از طریق سازمان‌های منطقه‌ای مانند شورای همکاری خلیج فارس و منطقه تجارت آزاد عربی با یکدیگر قراردادهای تجارت آزاد امضا کرده‌اند. 

چین تامین‌کننده کالاهای مصرفی و صنعتی و واردکننده کالاهای فله بوده و نقش پیشرو در ارتقا یکپارچگی اقتصادی بریکس دارد. چین صادرکننده عمده وسایل نقلیه الکتریکی، پنل‌های خورشیدی و ماشین‌آلات سنگین است. هند تولیدکننده عمده بوکسیت، سنگ‌آهن و سنگ روی بوده و صادرات اصلی برزیل سویا، نفت خام، نفت تصفیه شده و سنگ‌آهن است.

 
در حال حاضر، هیچ منطقه تجاری آزادی وجود ندارد که کل «بریکس پلاس» را پوشش دهد. قبل از گسترش عضویت بریکس پلاس، چین پیشنهاد ایجاد منطقه تجارت آزاد بریکس را برای ارتقا پیوندهای تجاری گسترده‌تر بین کشورهای بریکس از طریق تعهدات الزام‌آور کاهش تعرفه‌ها ارائه کرده بود اما هند، برزیل، روسیه و آفریقای جنوبی همگی پیشنهاد چین را رد کرده‌اند. 

AIIB دومین بانک توسعه چندجانبه جهان است که مصر، هند، روسیه، عربستان سعودی و امارات متحده عربی سهامداران آن هستند. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، تا سال گذشته، NBD و AIIB مجموعا بیش از ۷۱ میلیارد دلار اعتبار در زمینه‌های زیرساخت، سلامت عمومی و انرژی پاک اختصاص داده‌اند. 

یکی دیگر از ویژگی‌های این گروه، تعمیق همکاری در حوزه نوآوری علمی و فناوری است. چین قدرت مهمی در نوآوری‌ها و تحقیقات فناوری در زمینه‌های فناوری‌های جدید، دیجیتالی شدن و هوش مصنوعی بوده و می‌تواند دانش و مهارت‌های خود را با کشورهای نیازمند به اشتراک بگذارد. 

به طور خلاصه، انتظار می‌رود که افزایش نفوذ بریکس پلاس احتمالا ادامه یابد و توانایی آن را برای بیان منافع و حقوق توسعه کشورهای مرتبط، به‌ ویژه اقتصادهای در حال توسعه، تقویت کند. بریکس پلاس باید اولویت‌های مختلف اعضای خود را بر اساس اعتماد، احترام و درک متقابل مدیریت کند.