تجارت غیرنفتی در پنج‌ماهه ۱۴۰۵ کوچک شد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ نخستین آمارهای تجارت غیرنفتی ایران در سال ۱۴۰۵، تصویر روشنی از کاهش ابعاد مبادلات خارجی کشور در مقایسه با سال گذشته و همچنین فاصله گرفتن از سطوح بالاتر سال‌های اخیر ارائه می‌دهد. بر اساس اظهارات رئیس گمرک، از ابتدای سال جاری تا ۲۵ مردادماه، مجموع جریان ورود و خروج کالای غیرنفتی ایران به حدود ۳۲ میلیارد دلار رسیده که شامل ۱۵ میلیارد دلار صادرات و ۱۷ میلیارد دلار واردات می‌شود.

این در حالی است که در مدت مشابه سال ۱۴۰۴، یعنی تا ۲۵ مردادماه، حدود ۲۰.۳ میلیارد دلار صادرات و ۲۲.۴ میلیارد دلار واردات ثبت شده بود. بر این اساس، صادرات غیرنفتی ایران در پنج‌ماهه نخست امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۵.۳ میلیارد دلار کاهش یافته و افتی در حدود ۲۵ درصد را تجربه کرده است. واردات نیز حدود ۵.۴ میلیارد دلار کمتر از مدت مشابه سال قبل ثبت شده و کاهش ۲۴.۸ درصدی داشته است.

بر مبنای این ارقام، مجموع تجارت غیرنفتی کشور از حدود ۴۲.۷ میلیارد دلار در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۲ میلیارد دلار در مدت مشابه امسال رسیده؛ یعنی نزدیک به ۱۰.۷ میلیارد دلار از ارزش کل مبادلات خارجی ایران در مقایسه با سال گذشته کاسته شده است. این مقایسه نشان می‌دهد کاهش تجارت در سال ۱۴۰۵ فقط به یک بخش محدود نبوده و صادرات و واردات به ‌طور همزمان وارد مسیر نزولی شده‌اند.

صادرات ۲۵ درصد و واردات نزدیک به ۲۵ درصد کاهش یافت

مهم‌ترین ویژگی آمار پنج‌ماهه تجارت خارجی در سال ۱۴۰۵، افت تقریبا همزمان صادرات و واردات نسبت به مدت مشابه سال گذشته است. صادرات از ۲۰.۳ میلیارد دلار در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به ۱۵ میلیارد دلار در سال جاری رسیده که کاهش حدود ۲۵ درصدی را نشان می‌دهد. در سمت واردات نیز ارزش کالاهای وارداتی از ۲۲.۴ میلیارد دلار به ۱۷ میلیارد دلار کاهش یافته که افتی معادل ۵.۴ میلیارد دلار یا حدود ۲۴.۸ درصد است.

این ارقام نشان می‌دهد مجموع تجارت خارجی کشور در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود یک‌چهارم کوچک‌تر شده است. به بیان دیگر، کاهش مبادلات خارجی صرفا نتیجه افت فروش کالاهای ایرانی به بازارهای خارجی نیست، بلکه در سمت ورود کالا نیز کاهش محسوسی رخ داده است.

از این منظر، تصویر پنج‌ماهه نخست سال جاری بیش از آنکه از یک تغییر ساده در ترکیب تجارت حکایت داشته باشد، نشان‌دهنده انقباض عمومی در ابعاد مبادلات خارجی کشور است. هرچند برای تحلیل دقیق‌تر کاهش واردات باید ترکیب کالاهای وارداتی و سهم کالاهای واسطه‌ای، سرمایه‌ای و مصرفی بررسی شود اما کاهش نزدیک به ۲۵ درصدی همزمان صادرات و واردات، نشان‌دهنده افت قابل ‌توجه گردش تجاری کشور است.

تراز تجاری ۲ میلیارد دلار منفی شد

در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، صادرات غیرنفتی ایران حدود ۱۵ میلیارد دلار و واردات ۱۷ میلیارد دلار ثبت شده است. به این ترتیب تراز تجاری غیرنفتی کشور در این دوره به منفی ۲ میلیارد دلار رسیده است.

کسری تجاری نشان می‌دهد ارزش ارزی کالاهای واردشده به کشور، بیش از درآمد حاصل از صادرات غیرنفتی بوده است. در شرایطی که تامین ارز مورد نیاز اقتصاد و واردات کالاهای ضروری، مواد اولیه و تجهیزات به درآمدهای صادراتی وابستگی قابل‌ توجهی دارد، کاهش صادرات می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.

البته منفی شدن تراز تجاری به ‌تنهایی نمی‌تواند تصویری کامل از وضعیت تجارت خارجی ارائه دهد و ترکیب کالاهای صادراتی و وارداتی نیز اهمیت بالایی دارد. با این حال، قرار گرفتن واردات در سطح ۱۷ میلیارد دلار در برابر صادرات ۱۵ میلیارد دلاری نشان می‌دهد در پنج‌ماهه نخست امسال، کفه تراز تجاری به نفع واردات سنگین‌تر بوده است.

بیش از ۱۰ میلیارد دلار از تجارت سال گذشته کم شد

مقایسه مستقیم آمار پنج‌ماهه امسال با مدت مشابه سال گذشته، شاید گویاترین تصویر از تغییر ابعاد تجارت خارجی ایران را ارائه کند. تا ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴، مجموع صادرات و واردات کشور به حدود ۴۲.۷ میلیارد دلار رسیده بود اما این رقم در مدت مشابه سال ۱۴۰۵ به حدود ۳۲ میلیارد دلار کاهش یافته است.

به این ترتیب، ارزش مجموع مبادلات خارجی در مقایسه با سال گذشته نزدیک به ۱۰.۷ میلیارد دلار کمتر شده است. صادرات حدود ۵.۳ میلیارد دلار و واردات نیز ۵.۴ میلیارد دلار کاهش یافته‌اند.

این کاهش تقریبا متوازن در دو سوی تجارت نشان می‌دهد که نمی‌توان افت مجموع مبادلات را تنها با یک عامل یا صرفا کاهش تقاضا برای کالاهای صادراتی توضیح داد. کوچک‌شدن همزمان صادرات و واردات می‌تواند تحت تاثیر مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی، از محدودیت‌های تجاری و ارزی گرفته تا شرایط حمل‌ونقل و کاهش ظرفیت مبادلات قرار گرفته باشد.

صادرات به یکی از پایین‌ترین سطوح یک دهه اخیر رسید

بررسی عملکرد صادراتی ایران در بازه زمانی مشابه طی سال‌های گذشته، اهمیت رقم ۱۵ میلیارد دلاری صادرات در پنج‌ماهه نخست ۱۴۰۵ را روشن‌تر می‌کند. بر اساس مقایسه داده‌های یک دهه گذشته، صادرات ثبت‌شده در سال جاری به ‌جز سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، در زمره پایین‌ترین ارقام این دوره قرار می‌گیرد.

در سال ۱۳۹۸، ارزش صادرات در بازه مورد بررسی به حدود ۱۰.۴ میلیارد دلار کاهش یافت و در سال ۱۳۹۹ نیز این رقم تا حدود ۷.۹ میلیارد دلار عقب‌نشینی کرد. اکنون صادرات ۱۵ میلیارد دلاری پنج‌ماهه نخست ۱۴۰۵، اگرچه بالاتر از آن دو سال قرار دارد اما در مقایسه با عملکرد بسیاری از سال‌های اخیر، سطح پایین‌تری را نشان می‌دهد.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که صادرات غیرنفتی یکی از مهم‌ترین مسیرهای تامین ارز کشور محسوب می‌شود. بنابراین، افت ۲۵ درصدی صادرات نسبت به مدت مشابه سال گذشته، علاوه بر اثرگذاری بر بخش تجارت، می‌تواند از منظر منابع ارزی نیز مورد توجه قرار گیرد.

فاصله معنادار با تجارت ۵۰ میلیارد دلاری سال ۱۴۰۳

برای بررسی روند بلندمدت‌تر، مقایسه عملکرد پنج‌ماهه امسال با سال ۱۴۰۳ نیز قابل توجه است. در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۳، صادرات ایران حدود ۲۲.۳ میلیارد دلار و واردات نیز ۲۷.۵ میلیارد دلار بود؛ بنابراین مجموع تجارت خارجی در آن مقطع به حدود ۴۹.۸ میلیارد دلار می‌رسید. اکنون این رقم به حدود ۳۲ میلیارد دلار رسیده؛ یعنی حجم تجارت خارجی در مقایسه با آن مقطع حدود ۱۷.۸ میلیارد دلار کوچک‌تر شده است.

همچنین صادرات از ۲۲.۳ میلیارد دلار در پنج‌ماهه سال ۱۴۰۳ به ۱۵ میلیارد دلار در سال جاری رسیده که از کاهش بیش از ۷ میلیارد دلاری حکایت دارد. واردات نیز از ۲۷.۵ میلیارد دلار به ۱۷ میلیارد دلار کاهش یافته و حدود ۱۰.۵ میلیارد دلار کمتر شده است.

مقایسه این ارقام نشان می‌دهد تجارت خارجی ایران نه فقط نسبت به سال گذشته کوچک‌تر شده، بلکه فاصله قابل ‌توجهی نیز با سطوح بالاتر ثبت‌شده در سال ۱۴۰۳ پیدا کرده است.

سومین تجارت کم‌حجم دهه اخیر

مجموع ۳۲ میلیارد دلاری تجارت غیرنفتی ایران در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نیز از منظر روند ده‌ساله قابل توجه است. بررسی داده‌های این دوره نشان می‌دهد این رقم سومین سطح کم‌حجم تجارت خارجی در دهه اخیر محسوب می‌شود.

این جایگاه نشان می‌دهد افت تجارت امسال را نمی‌توان صرفا یک نوسان محدود در آمارهای ماهانه دانست. کاهش مجموع تجارت به این سطح، بیانگر محدودتر شدن دامنه مبادلات ایران با خارج از کشور نسبت به سال‌های پررونق‌تر اخیر است.

در این میان، افت واردات لزوما به ‌تنهایی نشانه منفی یا مثبت بودن وضعیت اقتصاد نیست و نوع کالاهای وارداتی اهمیت زیادی دارد. کاهش واردات کالاهای غیرضروری می‌تواند آثار متفاوتی با کاهش واردات مواد اولیه یا کالاهای سرمایه‌ای داشته باشد. با این حال زمانی که افت واردات همزمان با کاهش شدید صادرات و کوچک شدن کل تجارت رخ می‌دهد، تصویر کلی به سمت انقباض مبادلات خارجی متمایل می‌شود.

فشارهای بیرونی و آزمون نیمه دوم سال

کاهش تجارت خارجی در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ در شرایطی ثبت شده که تجارت ایران با مجموعه‌ای از محدودیت‌ها و ریسک‌های خارجی نیز مواجه بوده است. اختلال در برخی مسیرهای حمل‌ونقل و دریایی، افزایش ریسک‌های منطقه‌ای و بالا رفتن هزینه‌های لجستیکی از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر سرعت، هزینه و حجم جابه‌جایی کالا اثر بگذارند.

برای اقتصادی که بخش قابل‌ توجهی از تجارت آن به مسیرهای دریایی و شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای وابسته است، افزایش هزینه‌ها و ریسک‌های تجاری می‌تواند بخشی از ظرفیت مبادلات را محدود کند. از سوی دیگر، افت صادرات می‌تواند میزان ارز در دسترس برای تامین نیازهای وارداتی را نیز تحت تاثیر قرار دهد و به شکل‌گیری یک چرخه انقباضی در تجارت خارجی منجر شود.

آمارهای پنج‌ماهه هنوز برای قضاوت درباره عملکرد کل سال کافی نیست اما مقایسه با مدت مشابه ۱۴۰۴، یک تصویر مهم را روشن می‌کند؛ تجارت خارجی ایران در سال جاری با افت نزدیک به یک‌چهارم در هر دو سمت صادرات و واردات آغاز شده است.

صادرات ۱۵ میلیارد دلاری در برابر ۲۰.۳ میلیارد دلار سال گذشته، واردات ۱۷ میلیارد دلاری در برابر ۲۲.۴ میلیارد دلار و کاهش مجموع تجارت از ۴۲.۷ میلیارد دلار به ۳۲ میلیارد دلار، نشان می‌دهد اقتصاد خارجی ایران در پنج‌ماهه نخست ۱۴۰۵ با انقباض قابل ‌توجهی مواجه شده است. اکنون باید دید در ماه‌های آینده، آیا تجارت خارجی می‌تواند بخشی از این عقب‌ماندگی را جبران کند یا کوچک‌شدن کیک مبادلات، به روند غالب تجارت ایران در سال ۱۴۰۵ تبدیل خواهد شد.