انسداد تنگه هرمز بازار نفت را وارد کسری ۱.۸ میلیون بشکه‌ای کرد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تازه‌ترین گزارش بازار نفت آژانس بین‌المللی انرژی، تصویری کم‌سابقه از فشار هم‌زمان بر عرضه، تقاضا، ذخایر، پالایش و تجارت جهانی نفت ارائه می‌دهد. تداوم بسته ماندن تنگه هرمز، اختلال در مسیرهای دریایی، تشدید درگیری‌ها در خلیج فارس، حملات به زیرساخت‌های نفتی و پالایشگاهی و افزایش قیمت سوخت، سبب شده تا آژانس بین‌المللی انرژی بخش مهمی از برآوردهای خود برای نیمه دوم سال ۲۰۲۶ را بار دیگر تعدیل کند. 

بر اساس این گزارش، انتظار می‌رود تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ به طور متوسط ۱.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یابد که ۵۱۰ هزار بشکه در روز بیشتر از میزان کاهش پیش‌بینی‌شده در گزارش ماه گذشته است. آژانس دلیل اصلی این تغییر را ادامه بسته ماندن تنگه هرمز، اختلال در زنجیره‌های تامین جهانی، محدود شدن دسترسی مصرف‌کنندگان به فرآورده‌های نفتی و افزایش قیمت سوخت عنوان کرده است. در مجموع، پیش‌بینی تقاضای نفت در نیمه دوم سال جاری حدود ۵۵۰ هزار بشکه در روز نسبت به گزارش قبلی کاهش یافته است. 

شدت افت تقاضا در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ به اوج رسید و مصرف جهانی نفت در این دوره نسبت به سال قبل ۴.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. با این حال، آژانس انتظار دارد آهنگ این افت در سه‌ماهه سوم آرام‌تر شود و میزان کاهش سالانه تقاضا به ۲.۸ میلیون بشکه در روز برسد. در سه‌ماهه چهارم نیز روند بازار بار دیگر تغییر خواهد کرد و تقاضای جهانی نفت با رشد ۵۸۰ هزار بشکه در روز به محدوده مثبت بازمی‌گردد. برای سال ۲۰۲۷ نیز چشم‌انداز مصرف به مراتب قوی‌تر است و آژانس افزایش ۲.۴ میلیون بشکه در روزی تقاضای جهانی نفت را پیش‌بینی می‌کند. 

در بخش عرضه نیز شرایط همچنان شکننده است؛ عرضه جهانی نفت در ماه ژوئیه با ۲.۴ میلیون بشکه در روز افزایش به ۱۰۱.۵ میلیون بشکه در روز رسید اما با وجود این بهبود ماهانه، همچنان ۶.۳ میلیون بشکه در روز کمتر از سطح سال گذشته باقی ماند. بخش مهمی از این کاهش به اختلال در تولید خلیج فارس مربوط می‌شود؛ به طوری که هنوز ۸.۳ میلیون بشکه در روز از تولید این منطقه نسبت به سطح پیش از جنگ از دسترس بازار خارج است. 

تشدید درگیری‌ها و اختلالات دریایی در ماه ژوئیه و اوایل اوت، روند بهبود عرضه را نیز متوقف کرده و آژانس بین‌المللی انرژی را وادار کرده تا پیش‌بینی عرضه نفت در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ را ۱.۷ میلیون بشکه در روز نسبت به گزارش ماه گذشته کاهش دهد. در نتیجه اکنون انتظار می‌رود عرضه جهانی نفت در کل سال ۲۰۲۶ به طور متوسط ۴.۳ میلیون بشکه در روز کاهش یابد و در محدوده ۱۰۲ میلیون بشکه در روز قرار گیرد. در این میان، رشد ۱.۴ میلیون بشکه در روزی عرضه قاره آمریکا تنها قادر خواهد بود بخشی از افت تولید در خاورمیانه و روسیه را جبران کند. 

با این حال، در صورت عادی‌تر شدن شرایط ژئوپلیتیکی و بازگشت ظرفیت‌های متوقف‌شده، وضعیت عرضه در سال آینده می‌تواند به‌طور اساسی تغییر کند. آژانس پیش‌بینی کرده است عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۷ با ۸.۳ میلیون بشکه در روز افزایش به حدود ۱۱۰.۳ میلیون بشکه در روز برسد؛ افزایشی که بخش قابل توجهی از افت عرضه امسال را جبران خواهد کرد.

تحولات خلیج فارس در این میان نقش اصلی را در جهت‌دهی بازار ایفا می‌کند. پس از آنکه تولید نفت منطقه در ماه ژوئن ۳.۷ میلیون بشکه در روز افزایش یافت، در ماه ژوئیه نیز ۲.۵ میلیون بشکه در روز دیگر به تولید اضافه شد و مجموع تولید به ۲۳.۹ میلیون بشکه در روز رسید. با وجود این، سطح فعلی تولید همچنان ۸.۳ میلیون بشکه در روز کمتر از دوره پیش از جنگ است و به همین دلیل بازار جهانی همچنان با محدودیت جدی عرضه از یکی از مهم‌ترین مناطق نفت‌خیز جهان روبه‌رو است.

مشکل اصلی تنها تولید نیست، بلکه صادرات نیز به شدت تحت فشار قرار گرفته است. صادرات منطقه‌ای خلیج فارس، حتی با احتساب مسیرهای جایگزینی که امکان دور زدن تنگه هرمز را فراهم می‌کنند، در ماه ژوئیه ۲.۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافت و به ۱۵ میلیون بشکه در روز رسید. بارگیری نفت در ابتدای ماه ژوئیه تا ۲۰ میلیون بشکه در روز افزایش یافته بود اما پس از بسته شدن مجدد تنگه هرمز در اوایل ماه و حملات به زیرساخت‌های نفتی و نفتکش‌ها، این رقم در اواخر ژوئیه به حدود ۱۲ میلیون بشکه در روز سقوط کرد.

این کاهش نشان می‌دهد که حتی با وجود ظرفیت تولید موجود، اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل می‌تواند مانع ورود نفت به بازار شود. از نگاه آژانس، تا زمانی که توافقی پایدار برای بازگشایی تنگه هرمز و تضمین عبور بدون مانع کشتی‌ها از تنگه باب‌المندب حاصل نشود، ریسک عرضه در بازار جهانی همچنان بالا خواهد ماند.

یکی از مهم‌ترین پیامدهای این شرایط، افزایش کسری بازار در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ است. بر اساس برآورد جدید، تراز جهانی نفت در این دوره با کسری ۱.۸ میلیون بشکه در روز روبه‌رو خواهد شد؛ رقمی که بیش از دو برابر برآورد حدود ۸۰۰ هزار بشکه در روز گزارش ماه گذشته است، به این ترتیب، تنها ظرف یک ماه حدود یک میلیون بشکه در روز به برآورد کسری بازار افزوده شده است.

کاهش عرضه و ادامه اختلالات صادراتی اثر خود را به‌وضوح در سطح ذخایر نیز نشان داده است، ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان در ماه ژوئیه ۶۹ میلیون بشکه کاهش یافت که معادل برداشت متوسط حدود ۲.۲ میلیون بشکه در روز در طول ماه است. بخش عمده این افت ناشی از کاهش حجم نفت روی آب بوده است؛ موضوعی که مستقیما با کاهش صادرات از خلیج فارس و دریای خزر ارتباط دارد، همچنین ذخایر نفتی خشکی نیز در همین دوره حدود ۶ میلیون بشکه کاهش یافت.

در مجموع، از آغاز جنگ تاکنون حدود ۴۱۰ میلیون بشکه از ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان کاسته شده است؛ رقمی که معادل برداشت متوسط ۲.۷ میلیون بشکه در روز است. تا پایان ژوئیه، کل ذخایر مشاهده‌شده جهانی برای نخستین بار از آوریل ۲۰۲۵ به کمتر از ۷.۹ میلیارد بشکه کاهش یافت. این روند از آن جهت اهمیت دارد که ذخایر نفتی در ماه‌های گذشته به عنوان یکی از مهم‌ترین ضربه‌گیرهای بازار در برابر اختلال عرضه عمل می‌کردند و کاهش سریع آنها قدرت بازار برای مقابله با شوک‌های جدید را محدود می‌کند.

شرایط در بخش پالایش و فرآورده‌های نفتی نیز چندان بهتر نیست، ظرفیت پالایش نفت خام در جهان در ماه ژوئیه با ۱.۸ میلیون بشکه در روز افزایش ماهانه به حدود ۸۰.۹ میلیون بشکه در روز رسید اما این رقم همچنان نزدیک به ۵ میلیون بشکه در روز کمتر از مدت مشابه سال گذشته است. ادامه اختلال در صادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه و حملات به پالایشگاه‌های روسیه نیز موجب شد آژانس برآورد خود از میزان پالایش در سه‌ماهه سوم سال جاری را ۳۷۰ هزار بشکه در روز دیگر کاهش دهد.

بر این اساس، انتظار می‌رود توان عملیاتی پالایشگاه‌های جهان در سال ۲۰۲۶ به طور متوسط ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش یابد اما در سال ۲۰۲۷ با بهبود شرایط، حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کند. کاهش ظرفیت پالایش در شرایطی رخ داده است که بازار جهانی به طور هم‌زمان با کمبود دیزل، سوخت جت و بنزین مواجه شده و همین مساله حاشیه سود پالایشگاه‌ها و شکاف قیمت فرآورده‌ها را در حوزه اقیانوس اطلس به بالاترین سطوح رسانده است.

تجارت دریایی فرآورده‌های نفتی نیز نسبت به سال گذشته حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است، حتی افزایش ۷۰۰ هزار بشکه در روزی صادرات فرآورده‌های نفتی آمریکا نیز نتوانسته افت عرضه از دیگر مناطق را جبران کند. صادرات دیزل از روسیه، خاورمیانه و آسیا در مجموع ۱.۳ میلیون بشکه در روز نسبت به سال گذشته کاهش یافته که معادل حدود ۲۰ درصد از کل تجارت دریایی دیزل در جهان است.

بازار سوخت جت نیز با فشار مشابهی روبه‌روست، صادرات سوخت جت از روسیه، خاورمیانه و آسیا حدود ۶۷۰ هزار بشکه در روز نسبت به سال قبل کاهش یافته که معادل ۳۴ درصد تجارت جهانی این فرآورده است. ترکیب کاهش عرضه، تقاضای فصلی بالا و افت سطح ذخایر موجب شده است حاشیه سود پالایش در اروپا و دیگر نقاط حوزه آتلانتیک در ماه ژوئیه به سطوح بسیار بالا برسد و این روند در ماه اوت نیز ادامه پیدا کند.

بازار نفت خام نیز در ماه ژوئیه یکی از پرنوسان‌ترین دوره‌های خود را تجربه کرد، قیمت شاخص‌های اصلی نفت در طول ماه در دامنه‌ای نزدیک به ۴۰ دلار در هر بشکه نوسان داشت؛ دامنه‌ای که نشان‌دهنده حساسیت بسیار بالای بازار به تحولات دیپلماتیک و نظامی بود. امید به دستیابی به توافق سیاسی ابتدا موجب کاهش قابل توجه قیمت‌ها در ماه ژوئن و اوایل ژوئیه شد اما بازگشت درگیری‌ها بار دیگر نگرانی از محدودیت عرضه را تشدید کرد و قیمت نفت در ۲۳ ژوئیه به حدود ۱۰۵ دلار در هر بشکه رسید.

قیمت نفت دریای شمال نیز طی ماه ژوئیه ۲۵.۶۷ دلار در هر بشکه افزایش یافت و در پایان ماه به ۹۶.۸۰ دلار در هر بشکه رسید که در زمان تنظیم گزارش آژانس، قیمت این نفت در محدوده ۹۲ دلار در هر بشکه قرار داشت. هم‌زمان، ساختار بازار آتی نفت برنت و وست‌تگزاس اینترمدیت بار دیگر به وضعیت «بکواردیشن» بازگشت؛ وضعیتی که در آن قیمت قراردادهای نزدیک بالاتر از سررسیدهای دورتر قرار می‌گیرد و معمولا نشانه‌ای از محدودیت عرضه در بازار فیزیکی است.

طبق ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی، روند بازیابی عرضه از خلیج فارس پس از شکست توافق آتش‌بس ایران و آمریکا در اواسط ژوئن معکوس شد. انتظار برای پیشرفت دیپلماتیک پیش از آن به کاهش شدید قیمت نفت در ژوئن و اوایل ژوئیه منجر شده بود اما بازگشت خصومت‌ها بار دیگر ریسک ژئوپلیتیکی را به مهم‌ترین محرک بازار تبدیل کرد.

در مجموع، گزارش ماه اوت آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ در شرایطی قرار گرفته که کاهش تولید، اختلال در صادرات، افت ظرفیت پالایش، کاهش سریع ذخایر و محدودیت عرضه فرآورده‌های نفتی به طور هم‌زمان بر آن فشار وارد می‌کنند. در کنار این عوامل، افت ۱.۶ میلیون بشکه در روزی تقاضای جهانی نفت تا حدی شدت کمبود عرضه را تعدیل کرده اما کاهش ۴.۳ میلیون بشکه در روزی عرضه جهانی، کسری ۱.۸ میلیون بشکه در روزی بازار در سه‌ماهه سوم و کاهش ۴۱۰ میلیون بشکه‌ای ذخایر همچنان ریسک بازار را در سطح بالایی نگه داشته است.

با وجود پیش‌بینی بازگشت بازار به مازاد عرضه در ماه‌های پایانی سال، آژانس تاکید دارد که کاهش سریع ذخایر موجود، حساسیت بازار را نسبت به هرگونه اختلال جدید افزایش داده است. در چنین شرایطی، بازگشایی پایدار تنگه هرمز، عادی شدن صادرات خلیج فارس و کاهش محدودیت‌های کشتیرانی در باب‌المندب، مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده مسیر قیمت نفت و وضعیت عرضه در ادامه سال ۲۰۲۶ خواهند بود.