اِل‌نینو معادلات امنیت غذایی جهان را بر هم می‌زند

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی غذا هنوز به طور کامل از شوک‌های ناشی از همه‌گیری کرونا، جنگ اوکراین، بحران انرژی و اختلال‌های زنجیره تامین خارج نشده که اکنون یک تهدید اقلیمی تازه در حال نزدیک شدن است؛ تهدیدی که این بار نه از میدان‌های نبرد، بلکه از آب‌های استوایی اقیانوس آرام آغاز می‌شود.

جدیدترین پیش‌بینی‌های مراکز اقلیمی نشان می‌دهد احتمال شکل‌گیری یک اِل‌نینوی بسیار قوی در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ به طور محسوسی افزایش یافته است. مدل‌های آزمایشی اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) نیز از تشدید این پدیده تا پاییز و زمستان خبر می‌دهند و حتی برخی سناریوها آن را در ردیف قوی‌ترین رخدادهای ثبت‌شده طی بیش از یک قرن گذشته قرار می‌دهند.

در همین حال، موسسات مالی بین‌المللی نیز نسبت به پیامدهای اقتصادی این رخداد هشدار داده‌اند. برآوردهای منتشرشده از سوی تحلیلگران گلدمن ساکس نشان می‌دهد در صورت تحقق سناریوی اِل‌نینوی بسیار قوی، قیمت جهانی کالاهای غذایی می‌تواند به طور متوسط حدود ۱۵.۸ درصد افزایش یابد و آثار این شوک تا نیمه دوم سال ۲۰۲۸ در بازارهای جهانی باقی بماند. بیشترین فشار نیز متوجه محصولاتی مانند برنج، قهوه، شکر و روغن‌های گیاهی خواهد بود.

اِل‌نینو چگونه بازار غذا را هدف می‌گیرد؟

اِل‌نینو صرفا یک پدیده اقیانوسی نیست؛ بلکه زنجیره‌ای از تغییرات جوی را در سراسر جهان ایجاد می‌کند. افزایش دمای آب‌های سطحی شرق و مرکز اقیانوس آرام، الگوی بارش و دما را در قاره‌های مختلف برهم می‌زند. نتیجه این تغییرات، خشکسالی شدید در برخی مناطق و بارندگی‌های سیل‌آسا در مناطق دیگر است. این تغییرات مستقیما بر تولید محصولات کشاورزی اثر می‌گذارد. آسیای جنوب شرقی که سهم بزرگی در تولید برنج جهان دارد، معمولا با کاهش بارندگی روبه‌رو می‌شود. در آمریکای جنوبی، سیلاب‌ها می‌توانند برداشت محصولات را مختل کنند و در استرالیا نیز احتمال وقوع خشکسالی و کاهش تولید غلات افزایش می‌یابد. همزمان، گرمای شدید موجب افزایش تبخیر، کاهش منابع آب و افت بهره‌وری محصولات کشاورزی می‌شود.

تجربه اِل‌نینوهای سال‌های ۱۹۸۲، ۱۹۹۷ و ۲۰۱۵ نشان داده که این پدیده تقریبا همیشه با کاهش عرضه جهانی برخی محصولات، رشد هزینه‌های تولید و جهش قیمت مواد غذایی همراه بوده است. تفاوت مهم اِل‌نینوی امسال اما در همزمانی آن با گرمایش بی‌سابقه زمین است؛ موضوعی که بسیاری از دانشمندان اقلیم آن را عامل تشدید آثار این پدیده می‌دانند.

بازار جهانی غذا؛ این بار تنها اقلیم مقصر نیست

اگرچه اِل‌نینو می‌تواند شوک بزرگی به عرضه محصولات کشاورزی وارد کند اما نباید همه افزایش احتمالی قیمت‌ها را فقط به این پدیده نسبت داد. بازار جهانی غذا اکنون تحت تاثیر مجموعه‌ای از عوامل همزمان قرار دارد. 

در سال ۲۰۲۶، بازار کودهای شیمیایی همچنان با محدودیت عرضه روبه‌رو است و اختلال‌های ژئوپلیتیکی در مسیرهای دریایی، هزینه حمل‌ونقل را افزایش داده است. از سوی دیگر، نوسان قیمت انرژی نیز هزینه تولید و فرآوری محصولات کشاورزی را بالا نگه داشته است. بنابراین اگر کاهش تولید ناشی از اِل‌نینو نیز به این مجموعه اضافه شود، فشار مضاعفی بر قیمت مواد غذایی وارد خواهد شد. برخی موسسات مالی هشدار داده‌اند که شوک اقلیمی جدید می‌تواند موج تازه‌ای از «تورم اقلیمی» را ایجاد کند؛ مفهومی که به افزایش قیمت‌ها در نتیجه تغییرات آب‌وهوایی اشاره دارد. حتی بانک‌های مرکزی نیز نسبت به تاثیر این موضوع بر روند نزولی تورم جهانی ابراز نگرانی کرده‌اند.

با این حال، همه تحلیلگران دیدگاه بدبینانه ندارند. بخشی از کارشناسان معتقدند ذخایر جهانی برخی غلات نسبت به دوره‌های گذشته در وضعیت مناسب‌تری قرار دارد و در برخی کشورها نیز شرایط بارندگی می‌تواند به افزایش تولید منجر شود. بنابراین شدت شوک نهایی، به گستره واقعی اثرات اقلیمی در ماه‌های آینده بستگی خواهد داشت.

ایران در برابر موج جدید تورم غذایی چه وضعیتی دارد؟

برای ایران، مساله فقط افزایش قیمت جهانی غذا نیست؛ بلکه میزان وابستگی به واردات کالاهای اساسی نیز اهمیت زیادی دارد. هرگونه رشد قیمت در بازارهای جهانی مستقیما هزینه واردات نهاده‌های دامی، روغن خام، دانه‌های روغنی و بخشی از غلات را افزایش می‌دهد. در شرایطی که نوسانات نرخ ارز نیز بر هزینه واردات اثرگذار است، ترکیب این دو عامل می‌تواند فشار مضاعفی بر بازار داخلی وارد کند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که افزایش قیمت جهانی کالاهای اساسی معمولا با فاصله زمانی کوتاهی در بازار داخلی نیز منعکس می‌شود؛ مگر آنکه دولت از طریق ذخایر راهبردی، سیاست‌های تنظیم بازار و مدیریت واردات بتواند بخشی از این شوک را کنترل کند.

از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی محدود به سایر کشورها نیست. ایران نیز طی سال‌های اخیر با کاهش بارندگی، افزایش دما، افت منابع آب زیرزمینی و تکرار خشکسالی‌های طولانی مواجه بوده است. بنابراین اگر اِل‌نینوی پیش رو الگوی بارش کشور را نیز تحت تاثیر قرار دهد، بخشی از تولید داخلی محصولات کشاورزی نیز ممکن است با کاهش روبه‌رو شود. از همین‌رو لازم است تا سیاست‌گذاران نسبت به بحث خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی که بارها مورد تاکید رهبر شهید انقلاب بوده، اهتمام بیشتری داشته باشند.

بسیاری از کارشناسان بر این باورند که امنیت غذایی در سال‌های آینده بیش از گذشته به موضوعی راهبردی تبدیل خواهد شد؛ موضوعی که فقط با افزایش واردات قابل حل نیست و نیازمند سرمایه‌گذاری در بهره‌وری آب، توسعه ارقام مقاوم به تنش‌های اقلیمی، کشاورزی هوشمند و تقویت ذخایر راهبردی است.

جهان از تجربه‌های گذشته چه آموخته است؟

بررسی تجربه کشورهایی که در اِل‌نینوهای گذشته خسارت کمتری متحمل شدند، نشان می‌دهد سیاست‌های پیشگیرانه نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش آسیب‌ها دارد. استرالیا پس از رخداد ۲۰۱۵ سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در سامانه‌های پیش‌آگاهی اقلیمی، توسعه بذرهای مقاوم به خشکی، مدیریت هوشمند منابع آب و تنوع‌بخشی به الگوی کشت انجام داد. همین اقدامات باعث شد بخش کشاورزی این کشور در برابر شوک‌های بعدی انعطاف بیشتری پیدا کند.

در سطح جهانی نیز استفاده از فناوری‌های سنجش از دور، هوش مصنوعی، داده‌های ماهواره‌ای و پیش‌بینی‌های اقلیمی به کشاورزان امکان می‌دهد زمان کشت، میزان آبیاری و انتخاب محصولات را با دقت بیشتری تنظیم کنند؛ رویکردی که می‌تواند بخشی از خسارت‌های ناشی از نوسانات آب‌وهوایی را کاهش دهد. با این حال، اگر پیش‌بینی‌های کنونی درباره شدت اِل‌نینوی ۲۰۲۶ محقق شود، جهان با آزمونی متفاوت روبه‌رو خواهد بود؛ زیرا این پدیده در شرایطی رخ می‌دهد که میانگین دمای کره زمین در بالاترین سطوح تاریخی قرار دارد و بازارهای جهانی نیز هنوز از تبعات بحران‌های ژئوپلیتیکی اخیر فاصله نگرفته‌اند.

در مجموع، آنچه امروز بازار جهانی غذا را تهدید می‌کند، صرفا یک نوسان اقلیمی نیست؛ بلکه هم‌افزایی تغییرات آب‌وهوایی، نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی و شکنندگی زنجیره تامین جهانی است. اگر این عوامل همزمان عمل کنند، موج جدیدی از تورم غذایی می‌تواند اقتصاد بسیاری از کشورها را تحت فشار قرار دهد.

برای ایران نیز افزایش بهره‌وری تولید داخلی، کاهش وابستگی به واردات، تقویت ذخایر راهبردی و سرمایه‌گذاری در کشاورزی مقاوم به تغییرات اقلیمی، بیش از هر زمان دیگری به ضرورتی راهبردی تبدیل شده؛ ضرورتی که می‌تواند تفاوت میان مدیریت یک بحران و گرفتار شدن در تبعات آن را رقم بزند.