نبرد کریدورها؛ شطرنج تهران-واشنگتن به قفقار می‌کشد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر با افزایش رقابت برسر کنترل کریدورهای تجاری، اصطلاح «نبرد کریدورها» نیز مطرح شد که در این میان، ایران به دلیل نقش راهبردی و رویکرد ضد غربی، در کانون این نبرد قرار گرفت؛ به طوری که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور ایالات متحده، بارها از اشغال تنگه هرمز به عنوان مهمترین کریدور انرژی جهان تاکید داشته است. اما در شرایط کنونی که بیشتر توجهات معطوف به رویدادهای جنوب ایران و هرمز است، نباید از کریدور زنگزور غافل شد، زیرا این کریدور نیز به مانند تنگه هرمز از اهمیت بالای اقتصادی، سیاسی و حتی امنیتی برای واشنگتن برخوردار است.

اخیرا نیز نیکول پاشینیان در این باره گفته که «اجرای پروژه TRIPP یا مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی، نه فقط برای ما بلکه برای کل منطقه نقطه عطفی خواهد بود. اجازه دهید امروز حتی بیشتر ثبت کنم که روند تبدیل جمهوری ارمنستان از بن‌بست جنگ یا درگیری به چهارراه صلح با سرعتی بسیار مشهود در حال انجام است. باید توجه داشته باشم که با این روند، پروژه تریپ، کانال‌های ارتباطی بین خلیج فارس و دریای سیاه، از جمله کانال‌های ارتباطی بین دریای مدیترانه و دریای خزر را به طور صریح و بدون ابهام باز و ارمنستان را به چهارراه صلح و اقتصاد تبدیل خواهد کرد.»

تشدید رقابت بر سر TRIPP

هدف اصلی TRIPP یا «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» اتصال آذربایجان به منطقه نخجوان از طریق جنوب ارمنستان است. بنابراین TRIPP  می‌تواند در چارچوب ابتکار عمل کریدور میانی قرار گیرد که به دنبال اتصال منابع آسیای مرکزی، انرژی و منابع معدنی کمیاب، به بازارها و تولیدات اروپایی از طریق شبکه‌های زیرساختی ترانس خزر و ترانس قفقاز است. همچنین، TRIPP  به عنوان یک پروژه مورد حمایت ایالات متحده، می‌تواند با توسعه خود نقش ایران در تجار منطقه را کاهش دهد که هدف راهبردی برای واشنگتن به شمار می‌رود.

مذاکرات دوجانبه بین ارمنستان و ایالات متحده در اواسط ژانویه ۲۰۲۶ نشان‌دهنده پیشرفت در جهت اجرای این کریدور است. دو طرف در حال برنامه‌ریزی برای ایجاد «شرکت توسعه TRIPP » هستند که ساخت و عملیات مسیر را در چارچوب «اجاره ۴۹ ساله» مدیریت خواهد کرد. در این راستا، ۷۴ درصد از سهام این شرکت متعلق به ایالات متحده و ۲۶ درصد باقی‌مانده متعلق به ارمنستان خواهد بود؛ همچنین هرگونه اعطای سهام شرکت به سرمایه‌گذاران خصوصی مستلزم تایید دولت‌های ایالات متحده و ارمنستان است. 

در چارچوب منتشر شده فعلی، هیچ اشاره‌ای به مالکیت احتمالی سهام در شرکت توسعه TRIPP توسط آذربایجان، ترکیه یا روسیه وجود ندارد، البته هر سه دولت از نزدیک بر ساخت و اجرای این کریدور نظارت خواهند کرد.

بر اساس اظهارات غیررسمی، هرچند دولت ارمنستان سهم کمتری در این پروژه دارد اما نظارت کامل خود بر این مسیر و در نتیجه حاکمیت ایروان بر این کریدور را حفظ خواهد کرد. با پیشرفت در اجرای مسیر، باید منتظر واکنش بازیگران کلیدی را ارزیابی کرد. برای نمونه، نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان در اواسط فوریه ۲۰۲۶ پیشنهاد داد که مدیریت روسیه بر شبکه ریلی ارمنستان به کشور ثالث دارای «روابط دوستانه» با روسیه منتقل شود که این امر به طور بالقوه راه را برای تضعیف کنترل روسیه بر زیرساخت‌های حیاتی ارمنستان باز می‌کند.

یکی از پرسش‌های کلیدی پیرامون TRIPP مربوط به مشارکت ترکیه است. هرچند آنکارا عموما از پروژه‌های اتصال منطقه‌ای حمایت می‌کند اما حمایت قوی از TRIPP بر ترجیح راهبردی آن برای مسیرهای حمل‌ونقل شرق به غرب ایران تاکید دارد. توسعه TRIPP همچنین ارتباط نزدیکی با عادی‌سازی مداوم روابط ارمنستان و ترکیه دارد که شامل برقراری مجدد روابط دیپلماتیک رسمی و بازگشایی مرز مشترک باشد.

همچنین با توجه به راهبرد امنیتی ارمنستان، مشارکت آن در TRIPP را می‌توان در چارچوب تلاش دولت پاشینیان برای تعمیق روابط با ترکیه و کاهش وابستگی دیرینه به روسیه دانست. افزایش شدید تجارت دوجانبه از سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که ترکیه با حمایت از طرح TRIPP، بلندپروازی سیاسی را دنبال می‌کند که با اهداف آن در راستای سلطه بر قفقاز جنوبی و کشورهای ترک‌زبان است.

در این میان، تهران نیز بارها نگرانی خود از اهداف این پروژه را مطرح کرده، زیرا ترس TRIPP دسترسی آن را به ارمنستان و گرجستان قطع و یک کریدور تحت نفوذ ایالات متحده در امتداد مرزهای شمالی ایجاد کند. همچنین، این پروژه مستقیما با کریدور پیشنهادی ارس رقابت می‌کند که به طور مشابه برای اتصال سرزمین اصلی آذربایجان به منطقه نخجوان از طریق یک بزرگراه موجود و یک راه‌آهن بین باکو و تهران طراحی شده است. با این حال، اجرای موفقیت‌آمیز TRIPP  می‌تواند سرمایه‌گذاری را از این پروژه جایگزین منحرف کند. همکاری امنیتی عمیق‌تر باکو با اسرائیل و اولویت‌بندی آن بر زیرساخت‌های شرق-غرب که در راستای تامین امنیت انرژی اروپا است، همچنان به بی‌اعتمادی ایران دامن می‌زند.

هنوز تردیدهای زیادی در مورد حفظ راهبرد واشنگتن در قفقاز وجود دارد. با توجه به نقش و جایگاه راهبردی روسیه و ایران در اقتصاد ارمنستان، بعید به نظر می‌رسد که میانجیگری ایالات متحده در مناقشه ارمنستان و آذربایجان، حداقل در کوتاه‌مدت جای نفوذ روسیه یا ایران را در این کشور بگیرد. اما تغییر راهبرد ارمنستان از ضامن امنیتی تاریخی خود یعنی روسیه، به سمت ساختارهای فراآتلانتیکی نشان می‌دهد که نفوذ مسکو همچنان با مانع دولت فعلی ارمنستان روبه‌رو خواهد بود.

تاثیر بر کریدور شمال-جنوب

رویدادهای پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و ابهام در اینده کریدور آیمک و همچنین شکست محور آمریکا-اسرائیل در تصرف تنگه هرمز، عملا واشنگتن در نبرد کریدروها به نقطه ضعف کشانده است. در این راستا، باید توجه داشت که احتمالا هدف بعدی اختلال در کریدورهای ایرانی به ویژه شمال-جنوب باشد.

کریدور هند-خاورمیانه-اروپا (آیمک) یکی دیگر از کریدورهای تجاری منطقه‌ای مرتبط که در حال حاضر با ابهام جدی مواجه است. این مسیر، راه دیگری برای تنوع‌بخشی به مشارکت‌های ژئوپلیتیکی غرب در منطقه فراهم می‌کند و اسرائیل را به اقتصادهای خاورمیانه و اروپا متصل می‌کند. براساس ادعاها، این کریدور می‌تواند زمان حمل‌ونقل از بمبئی به اروپا را ۴۰ درصد و هزینه‌های حمل‌ونقل را ۳۰ درصد کاهش دهد.

این مسیر علاوه بر بخش حمل‌ونقل خود، برای اتصال شبکه‌های انرژی و شبکه‌های کابل فیبر نوری طراحی شده است. همچنین در چارچوب این کریدور روابط رو به گسترش هند با اروپا و اسرائیل فراتر از تجارت به مشارکت‌های امنیتی، از جمله همکاری فزاینده در زمینه خرید دفاعی با اسرائیل و تولیدکنندگان سلاح اروپایی، مانند فرانسه گسترش می‌یابد. با وجود انگیزه‌های ژئوپلیتیکی که از توسعه بلندمدت این مسیر حمایت می‌کنند، سوالاتی در مورد تامین مالی و سرعت اجرای آن همچنان باقی و تحولات اخیر و موفقیت ایران در نبرد کنونی چشم‌انداز آن با تردید جدی مواجه کرده است.

در این شرایط احتمالا در آینده کوتاه‌مدت توجه واشنگتن و کلا غرب به TRIPP  افزایش خواهد یافت، زیرا در صورت تکمیل موفقیت‌آمیز، TRIPP  می‌تواند محدودیت‌های ژئوپلیتیکی جدیدی را برای کریدور شمال-جنوب ایجاد کند. با توجه به اینکه، کریدور شمال-جنوب ایران را به قطب و شاهراه اصلی برای تجارت در منطقه وسیع‌تر دریای خزر تبدیل می‌کند، ابتکار TRIPP زیرساخت‌های ایران را نادیده و در نهایت توسط رقبای تهران به ویژه ایالات متحده و ترکیه هدایت می‌شود. به باور برخی از تحلیلگران، این امر می‌تواند منطق اقتصادی توسعه خط رشت-آستارا به کریدور شمال-جنوب را تضعیف کند.

البته ارمنستان نیز نمی‌تواند با حذف از کریدور شمال-جنوب همه تخم‌مرغ‌ها را در سبد محور باکو-آنکارا و آمریکا قرار دهد. باید توجه داشت که ایروان با ایران و هند روابط راهبردی دارد که جزو کشورهای اصلی و بنیانگذار کریدور شمال-جنوب هستند. برای نمونه، اخیرا ارمنستان با خرید قابل توجه ۱.۵ میلیارد دلار سلاح از هند، احتمالا علاقه‌مند به ادامه توسعه ارتباطات تجاری با هند به ویژه در چارچوب کریدور شمال-جنوب، خواهد بود. البته اگر TRIPP به سمت اجرای کامل حرکت کند، موفقیت آن همچنان اولویت راهبردی اصلی مقامات ایروان خواهد بود.

باید توجه داشت که پس از اوج‌گیری تنش‌ها در تنگه هرمز، ایران برای تامین کالاهای اساسی بیشتر به سمت کشورهای شمالی و چین روی آورد که در این راستا بخش شرقی کریدور شمال-جنوب که کشورهایی مانند روسیه را از طریق قزاقستان و ترکمنستان به ایران متصل می‌کند از اهمیت بالایی برخوردار شده است. در این چارچوب می‌توان حمله اخیر ایالات متحده به راه آهن آق‌قلا را توضیح داد که به دنبال توقف و تاخیر در تجارت با همسایگان شمالی و همچنین پاسخی به شکست در تنگه هرمز و پروژه آیمک دانست.