انسداد هرمز، بازار هلیوم و تراشه الکترونیکی جهان را به هم ریخت 

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تجربه پس از جنگ اخیر علیه ایران نشان داد که تنگه راهبردی هرمز بیش از تصور کارشناسان، نقش مهمی در زنجیره تامین جهانی دارد که هرگونه اختلال در آن می‌تواند بخش‌های مختلف اقتصاد جهانی را با چالش جهانی مواجه کند. برای نمونه، صادرات هلیوم از قطر در تولید تراشه‌ها از اهمیت بالایی برخوردار است که با انسداد تنگه هرمز صادرات آن تقریبا متوقف شده است.

براساس داده‌های رسمی، تولید جهانی هلیوم در سال ۲۰۲۵ به تقریبا ۱۹۰ میلیون متر مکعب رسید که ایالات متحده حدود ۸۱ میلیون متر مکعب و قطر ۶۳ میلیون متر مکعب آن را تولید کردند. این دو کشور روی هم رفته تقریبا سه‌چهارم تولید جهانی را به خود اختصاص می‌دهند. همچنین، روسیه حدود ۱۸ میلیون متر مکعب و الجزایر ۱۱ میلیون متر مکعب تولید کردند. بنابراین، چهار تولیدکننده بزرگ بیش از ۹۰ درصد بازار را در اختیار دارند.

روز جمعه گذشته نیز، دولت چین ممنوعیت صادرات هلیوم را اعمال و به سازمان‌های اجرایی دستور داده که مطابق با الزامات قانون تجارت خارجی، فورا آن را اجرا کنند. موضع ناگهانی این کشور آسیایی نگرانی‌هایی را در مورد کمبود عرضه هلیوم در بازار جهانی، به ویژه با توجه به محدودیت‌های ژئوپلیتیکی پیرامون تامین‌کنندگان اصلی مانند قطر و روسیه ایجاد می‌کند. تحلیلگران این تصمیم را به از سرگیری جنگ آمریکا علیه ایران، پس از لغو تفاهم‌نامه آتش‌بس توسط دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا مرتبط دانسته‌اند.

دلیل تصمیم چین

تصمیم چین مبنی بر توقف صادرات هلیوم را باید در راستای اقدامات مشابه از جمله در مورد سوخت، کود و سایر کالاها ارزیابی کرد که با هدف محافظت از بازار داخلی در برابر کمبود مواد ضروری به دلیل تشدید تنش‌های جهانی اتخاذ شده است. در واقع، این امر می‌تواند به عنوان یک اقدام پیشگیرانه قبل از هرگونه تشدید احتمالی رویدادها تفسیر شود، به ویژه که هلیوم نقش راهبردی برای صنعت تراشه دارد.

تولید داخلی هلیوم چین از میزان اندک به سرعت رشد کرده است. چین در سال ۲۰۲۵ ظرفیت تولید اسمی تقریبا ۱۴.۷ میلیون متر مکعب را داشت اما تولید واقعی فقط حدود ۴.۶ میلیون متر مکعب بود. بسیاری از تاسیسات، بسیار پایین‌تر از ظرفیت طراحی‌شده فعالیت می‌کردند. بنابراین چین شدیدا به واردات وابسته مانده است. در سال ۲۰۲۵، این کشور بیش از ۴۹۰۰ تن هلیوم وارد کرد، در حالی که کمتر از ۹۰۰ تن در داخل تولید داشت. بنابراین، وابستگی آن به واردات حدود ۸۴ تا ۸۷ درصد بود.

چین در سال ۲۰۲۴ تقریبا ۴.۴ میلیون متر مکعب هلیوم در تولید نیمه‌هادی‌ها مصرف کرد که حدود ۱۶ درصد از کل تقاضای آن است. این سهم احتمالا با ساخت کارخانه‌های ویفر بیشتر، گسترش تولید حافظه پیشرفته و ورود عمیق‌تر به تراشه‌های هوش مصنوعی، فضای تجاری و تجهیزات علمی پیشرفته افزایش خواهد یافت. همچنین، این کشور به عنوان قطب فرآوری و تجارت آسیایی در این حوزه فعالیت خود را آغاز کرده بود. در طول یازده ماه نخست سال ۲۰۲۵، چین حدود ۴۲۹۴ تن هلیوم وارد و تقریبا ۴۳۸ تن صادر کرد. بخشی از این هلیوم در چین تصفیه یا فرآوری شده بود. 

در ماه‌های پس از جنگ ایران و آمریکا، ذخایر هلیوم با کمبود آشکاری مواجه شد که این کمبود در شرکت‌های جهانی و چینی، به ویژه شرکت‌های علاقه‌مند به گسترش فناوری‌های هوش مصنوعی و تولید نیمه‌هادی‌ها بازتاب یافت. گاز هلیوم در خنک‌سازی تراشه‌های الکترونیکی و همچنین در تشخیص نشتی و سایر کاربردها استفاده می‌شود. 

همانطور که اشاره شد، چین شدیدا به هلیوم وارداتی وابسته است، به طوری که واردات ۸۵ درصد از نیازهای پکن را تامین می‌کند؛ هرچند که تلاش‌های محدودی برای گسترش تولید داخلی صورت گرفته است. در سال‌های اخیر، صادرات هلیوم قطر بیش از نیمی از واردات پکن را تشکیل داده، از همین‌رو نگرانی‌ها در مورد تشدید مجدد تنش‌ها در غرب آسیا و منطقه خلیج فارس می‌تواند تصمیم پکن را توضیح دهد.

در مجموع، این ممنوعیت سه هدف مهم را دنبال می‌کند؛ نخست، هلیوم تولیدی چین را در داخل کشور نگه می‌دارد. دوم از صادرات مجدد هلیوم وارداتی جلوگیری می‌کند و سوم، این امر کنترل بیشتری به چین بر نحوه تخصیص منابع کمیاب داخلی بین سازندگان تراشه، بیمارستان‌ها، برنامه‌های هوافضا، موسسات تحقیقاتی و کاربران صنعتی کم‌اهمیت‌تر می‌دهد.

تاثیر بر صادرات روسیه

جنگ با ایران صادرات LNG قطر و حمل‌ونقل از طریق تنگه هرمز را مختل کرد. با توجه به اینکه قطر در کنار LNG، هلیوم نیز تولید می‌کند. این اختلال به طور موقت نزدیک به یک‌سوم عرضه جهانی را از بازار حذف کرد. انتظار می‌رود آسیب به تاسیسات قطر، ظرفیت صادرات هلیوم آن را حتی پس از از سرگیری عملیات، حدود ۱۴ درصد کاهش دهد. روسیه می‌توانست تا حدودی این وضعیت را جبران کند اما محدودیت‌های خود را در ماه آوریل اعمال و صادرات هلیوم به خارج از اتحادیه اقتصادی اوراسیا را منوط به دریافت مجوز دولتی کرد که تا پایان سال ۲۰۲۷ برقرار خواهد بود.

همچنین، اتحادیه اروپا در راستای تحریم‌های خود، واردات هلیوم روسیه را از سال ۲۰۲۴ ممنوع کرده است. این امر منجر به کمبود جهانی و همچنین پراکندگی منطقه‌ای بازار هلیوم شد. تولید آمریکای شمالی در ایالات متحده و شرکایش مصرف می‌شود و هلیوم روسیه به سمت چین و اوراسیا صادر می‌شود. در این میان، قطر انعطاف‌پذیر کمتری در عرضه دارد. اکنون، هلیوم به بازاری تبدیل شده که در آن کمبود فیزیکی و همسویی ژئوپلیتیکی یکدیگر را تقویت می‌کنند. بر اساس گزارش رویترز، اخیرا بزرگترین اقتصادهای آسیایی، هلیوم روسیه را وارد کرده و آن را به بازارهای مختلف از جمله اروپا دوباره صادر می‌کنند.

با وجود تولید محدود پکن، نگرانی‌هایی مبنی بر اینکه تصمیم این کشور برای ممنوعیت صادرات هلیوم باعث شود بازار جهانی محموله‌های روسی را که از طریق چین به عنوان واسطه‌ای برای دور زدن تحریم‌های غرب از دست بدهد، وجود دارد. بازار هلیوم چین قبل از جنگ تا یک میلیارد فوت مکعب در سال بود که ۸۵ درصد آن را قطر و روسیه تشکیل می‌دادند و ۱۵۰ میلیون فوت مکعب نیز به صورت محلی تولید می‌شد. به دلیل تحریم‌های اروپایی، برخی از شرکت‌های روسی از بازار چین به عنوان واسطه‌ای برای صادرات مجدد هلیوم به بازارهای دیگر استفاده می‌کردند و تحریم‌های اعلام شده امروز می‌تواند بازار را از عرضه مسکو نیز محروم کند.

بنابراین، تاثیر بین‌المللی این ممنوعیت عمدتا بر کاربران آسیایی خواهد بود که هلیوم فرآوری شده در چین یا هلیوم روسی را از طریق چین تهیه کرده‌اند. شرکت‌های نیمه‌هادی کره جنوبی، ژاپن و تایوان احتمالا برای تامین نیاز خود به دنبال واردات بیشتر از ایالات متحده، کانادا یا الجزایر باشند یا هلیوم روسیه را از طریق کانال‌های مستقیم و از نظر سیاسی پیچیده به دست آورند.

تاثیر تصمیم ایران

بنابراین، تصمیم ایران برای انسداد تنگه هرمز در پاسخ به حملات آمریکا و شرکایش، روند بازار جهانی هلیوم را تغییر می‌دهد و بر زنجیره‌های تامین بسیاری از صنایع حیاتی، به ‌ویژه تراشه‌های الکترونیکی تاثیر می‌گذارد. در واقع، این بازار راهبردی به شدت تحت تاثیر توقف صادرات قطر به دلیل اختلال تنگه هرمز و آسیب به تاسیسات راس لفان است. در حال حاضر، بیشترین آسیب به استارت‌آپ‌ها در بازار جهانی هلیوم به دلیل کمبود عرضه، افزایش قیمت ناشی از آن در بازار لحظه‌ای و اعلام وضعیت اضطراری توسط تامین‌کنندگان اصلی است.

باید توجه داشت که اختلال بلندمدت تنگه هرمز در تامین منابع منجر به یک معضل جدی می‌شود؛ زیرا طول عمر هلیوم مایع بیش از ۴۸ روز نیست و پس از آن تبخیر شده و از بین می‌رود. همچنین، جایگزینی یک‌سوم از عرضه هلیوم جهان آسان نیست و با اعلام وضعیت اضطراری از سوی تامین‌کنندگان، شرکت‌ها ناگزیر هستند مصرف این گاز را سهمیه‌بندی کرده و محدودیت‌های بیشتری بر آن اعمال کنند. با ادامه بحران جاری در تنگه هرمز، بازار تقریبا هر ماه ۵.۲ میلیون متر مکعب هلیوم از دست می‌دهد.

در مجموع، تنگه هرمز نه فقط یک گذرگاه راهبردی برای تجارت نفت و گاز است، بلکه نقش محوری در زنجیره‌های تامین صنعت هوش مصنوعی مدرن دارد. هرگونه اختلال در تامین انرژی یا مواد اولیه مورد نیاز برای تولید تراشه‌ها مانند هلیوم، مستقیما بر توسعه مراکز داده تاثیر می‌گذارد و می‌تواند راه‌اندازی پروژه‌های جدید هوش مصنوعی را که به سرمایه‌گذاری‌های عظیم و زیرساخت‌های بسیار قابل اعتماد نیاز دارند، به تاخیر بیندازد.

خواص شیمیایی هلیوم به عنوان یک گاز بی‌اثر، آن را برای فرآیندهای تولید حساس مناسب و بنابراین هرگونه کمبود در عرضه آن مستقیما بر تولید تراشه تاثیر می‌گذارد و برنامه‌های توسعه در مراکز داده جهانی را به تاخیر می‌اندازد. همه این موارد نشان‌دهنده تاثیر عمیق تصمیمات ایران در مورد تنگه هرمز بر بازار هلیوم و فراتر از آن صنعت تراشه و هوش مصنوعی است.