چرا قطار سرمایه کلان چین از ایستگاه ایران عبور نمی‌کند؟

به گزارش اقتصاد معاصر؛ در حالی که چین در سال ۲۰۲۵ رکورد تازه‌ای در سرمایه‌گذاری خارجی خود ثبت کرده، سهم ایران از این جریان عظیم مالی همچنان بسیار محدود باقی مانده است؛ موضوعی که بار دیگر پرسش‌های جدی درباره جایگاه ایران در ابتکار کمربند و جاده و آینده همکاری‌های اقتصادی تهران و پکن ایجاد کرده است.
بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، حجم مشارکت اقتصادی چین در قالب ابتکار کمربند و جاده در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۲۱۴ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال قبل رشد 75  درصدی داشته و بالاترین سطح فعالیت این پروژه از زمان آغاز آن محسوب می‌شود.
ابتکار کمربند و جاده که از آن به عنوان نسخه مدرن راه ابریشم یاد می‌شود، دیگر تنها یک پروژه حمل‌ونقلی یا ترانزیتی نیست. پکن طی سال‌های اخیر تلاش کرده با سرمایه‌گذاری در بنادر، خطوط ریلی، جاده‌ها، پروژه‌های انرژی، زیرساخت‌های دیجیتال و صنایع راهبردی، شبکه‌ای گسترده از همکاری‌های اقتصادی و وابستگی‌های متقابل ایجاد کند.
از مجموع سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۲۸ میلیارد دلار به پروژه‌های ساخت‌وساز و حدود ۸۵ میلیارد دلار به سرمایه‌گذاری مستقیم اختصاص یافته؛ موضوعی که نشان می‌دهد چین همچنان به توسعه نفوذ اقتصادی خود در مناطق مختلف جهان ادامه می‌دهد.
با این حال، بررسی توزیع این سرمایه‌ها نشان می‌دهد کشورهای منطقه غرب آسیا سهم بسیار بیشتری از ایران دریافت کرده‌اند. عربستان سعودی به یکی از مهم‌ترین مقاصد سرمایه‌گذاری چین تبدیل شده و پروژه‌های مشترک دو کشور از انرژی و پتروشیمی تا خودروهای برقی و صنایع پیشرفته را در بر می‌گیرد.
عربستان سعودی با جذب ۱۶.۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری چین در سال ۲۰۲۳، به بزرگترین مقصد سرمایه‌گذاری مستقیم چین تبدیل شده است. حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال ۲۰۲۴ به ۱۰۷۵ میلیارد دلار رسید.
عراق نیز در سال‌های اخیر توانسته جایگاه ویژه‌ای در راهبرد اقتصادی پکن پیدا کند. بخش مهمی از سرمایه‌گذاری‌های چین در این کشور در حوزه نفت، انرژی و زیرساخت متمرکز شده و شرکت‌های چینی حضور پررنگی در پروژه‌های بزرگ عراقی دارند.
شرکت چینی «پاور چاینا» نیز برنده قراردادی به ارزش حدود ۴ میلیارد دلار برای ساخت یک نیروگاه در عراق شده است. در حوزه نفت، شرکت‌های چینی مانند CNPC در پروژه عظیم روسی رو‌میلا حضور دارند و شرکت پترولیوم تا سال ۲۰۲۵ بالغ بر ۱۰۰ میلیارد دلار در این کشور سرمایه‌گذاری کرده است.
در مقابل، سهم ایران از این جریان سرمایه‌گذاری بسیار محدود بوده است. این در حالی است که موقعیت جغرافیایی ایران، دسترسی همزمان به آب‌های آزاد، بازارهای منطقه‌ای و کریدورهای ترانزیتی بین‌المللی می‌توانست مزیت بزرگی برای جذب سرمایه‌های چینی باشد.
کارشناسان معتقدند که تغییر رویکرد چین در سال‌های اخیر یکی از دلایل اصلی این وضعیت است. برخلاف سال‌های ابتدایی ابتکار کمربند و جاده که تمرکز اصلی بر ساخت زیرساخت‌ها بود، اکنون پکن بیشتر به دنبال پروژه‌های دارای بازده اقتصادی روشن، زنجیره‌های تأمین پایدار و مدل‌های مالی قابل پیش‌بینی است.
ریسک‌های ژئوپلیتیکی، نبود چارچوب‌های حقوقی شفاف، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، پیچیدگی فرآیندهای سرمایه‌گذاری و کمبود پروژه‌های آماده اجرا از جمله عواملی هستند که جذابیت بازار ایران را برای سرمایه‌گذاران خارجی کاهش داده‌اند.
در چنین شرایطی، بسیاری از تحلیلگران معتقدند ایران برای بهره‌مندی از فرصت‌های جدید راه ابریشم نیازمند بازتعریف روابط اقتصادی خود با چین، تسریع در آماده‌سازی پروژه‌های زیرساختی و ارائه بسته‌های سرمایه‌گذاری شفاف و رقابتی است.
رکوردشکنی ۲۱۴ میلیارد دلاری ابتکار کمربند و جاده بیش از آنکه صرفاً یک موفقیت اقتصادی برای چین باشد، هشداری برای کشورهایی است که در مسیرهای تاریخی تجارت جهانی قرار دارند اما نتوانسته‌اند جایگاه خود را در نظم جدید اقتصاد جهانی تثبیت کنند. 
آینده نشان خواهد داد که ایران می‌تواند از این فرصت استفاده کند یا همچنان نظاره‌گر عبور قطار سرمایه از کنار مرزهای خود به سمت همسایگان یا رقبای منطقه‌ای خود خواهد بود./فارس