تمجید بانک جهانی از طرح کالابرگ دولت ایران در کاهش فقر

اقتصاد معاصر؛ مجموعه‌ای از ابتکارات، ازجمله حذف تدریجی یارانه نرخ ارز و تجمیع یارانه‌های نقدی، با هدف بهبود کارایی و پایداری سیاست اجتماعی انجام شده است. 

 پس از اعمال مجدد تحریم‌های ایالات‌متحده در سال ۲۰۱۸، دولت نرخ ارز یارانه‌ای را برای واردات کالاهای ضروری و دارو تعیین کرد که در ابتدا ۴۲۰۰۰ ریال به ازای هر دلار آمریکا تعیین شده بود. متعاقباً با مواجهه با افزایش نرخ بازار آزاد و محدودیت ذخایر ارزی، دولت ابتدا فهرست اقلام و خدمات بهره‌مند از نرخ ارز ترجیحی را محدود کرد. 

 درنهایت، دسترسی محدود به ذخایر بین‌المللی خارج از کشور، تقاضای زیاد و سایر چالش‌های اجرایی مانند تخصیص نادرست وجوه، حفظ نرخ ترجیحی را تضعیف کرد. این امر سپس منجر به حذف این سیاست و تجمیع تمام یارانه‌ها در یک پرداخت ماهانه شد. 

 بر اساس طرح جدید انتقال نقدی که در ژوئن ۲۰۲۲ معرفی شد، افراد دهک اول تا سوم ۴ میلیون ریال (۱۴ دلار آمریکا) دریافت می‌کنند. دهک‌های چهارم تا نهم نیز ماهانه ۳ میلیون ریال (۱۰.۵ دلار آمریکا) دریافت می‌کنند که از کل جمعیت ۸۵ میلیونی، تقریباً ۷۸ میلیون نفر از آن بهره‌مند می‌شوند. بااین‌حال، به دلیل نوسانات نرخ ارز، دولت شش ماه بعد یک نرخ ارز یارانه‌ای دیگر را بازگرداند و آن را ۲۸۵۰۰۰ ریال در هر دلار آمریکا تعیین کرد.

 دولت یارانه‌ها را در سپتامبر ۲۰۲۳ تعدیل کرد، به‌ویژه گروه‌های کم‌درآمد را از طریق کوپن‌های الکترونیکی (طرح «کالابرگ») تحت حمایت قرار داد. این طرح که در ابتدا تنها سه دهک درآمدی اول را پوشش می‌داد، اکنون هفت دهک را در برمی‌گیرد و تقریباً ۶۱ میلیون نفر یا حدود ۷۵ درصد جمعیت از آن بهره می‌برند. 

 ذینفعان ۱.۲ میلیون ریال (۴.۲ دلار آمریکا) یارانه ماهانه با خرید اقلام ضروری به ارزش ۲ میلیون ریال (۷ دلار آمریکا) از یک سبد مشخص –واجد مواد مغذی حیاتی- دریافت می‌کنند. برآوردهای اولیه حاکی از آن است که بیش از ۲۷ میلیون نفر در طرح کالابرگ ثبت‌نام کرده‌اند.

 در فوریه ۲۰۲۴، دولت همچنین طرح موقت «فجرانه» را ارائه کرد که به‌طور موقت به طرح کالابرگ اضافه شد. این طرح از فوریه تا آوریل ۲۰۲۴ با هدف افزایش یارانه مصرفی به ۲.۲ میلیون ریال (۷.۷ دلار آمریکا) برای خانوارهای دهک اول تا هفتم بدون نیاز به هزینه برای دریافت یارانه تشویقی اضافی طراحی شده است. طرح فجرانه، ۵۲ میلیون نفر را -که با دهک‌های درآمدی متفاوت ۸۷ درصد از جمعیت هدف را تشکیل می‌دهند- بهره‌مند کرده است.

تلاش‌های اخیر برای ساده‌سازی یارانه‌ها، گام‌های ضروری برای بهبود اثربخشی و پایداری سیستم انتقال است. ادغام ابتکارات مختلف و طراحی بهبودیافته اقدامات جدید، مانند محدودیت زمانی و ماهیت هدفمندتر آن‌ها، می‌تواند به بهبود تأثیر آن‌ها و کاهش بار اداری آن‌ها کمک نماید.

 این طرح‌ها، در صورت گسترش و تعمیق، ازجمله از طریق هدف‌گیری بهتر و ادغام مکانیسم‌های تعدیل خودکار، می‌توانند به ارائه توزیع عادلانه‌تر و ایجاد فضای مالی برای سایر مداخلات حامی رشد کمک نمایند. گسترش ابتکارات اصلاحی به‌عنوان بخشی از یک بسته اصلاحی گسترده‌تر که شامل سایر مداخلات سیاسی می‌شود، می‌تواند به مدیریت بعد اقتصاد سیاسی این اصلاحات کمک نماید.