دیتاسنترهای هوش مصنوعی راهی فضا و دریا شدند

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ با رشد سریع فناوری‌های هوش مصنوعی و افزایش بی‌سابقه تقاضا برای پردازش داده در سطح جهان، مساله تامین زیرساخت‌های لازم برای مراکز داده به یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد دیجیتال تبدیل شده است. افزایش مصرف انرژی، محدودیت زمین در مناطق شهری، فشار بر شبکه برق و نگرانی‌های زیست ‌محیطی، شرکت‌های فناوری را به سمت طرح‌های غیرمتعارف و آینده‌نگرانه سوق داده است؛ طرح‌هایی که از سطح زمین فراتر رفته و حتی به فضا و اقیانوس‌ها رسیده‌اند.

در یکی از جاه‌طلبانه‌ترین ایده‌ها، ایلان ماسک، مدیرعامل شرکت SpaceX، پیشنهاد ایجاد شبکه‌ای از مراکز داده مداری را مطرح کرده است. بر اساس این طرح، مجموعه‌ای از ماهواره‌های مجهز به پنل‌های خورشیدی در مدار زمین مستقر می‌شوند تا عملیات پردازش داده را در فضا انجام دهند و سپس نتایج را به زمین ارسال کنند. هدف اصلی این ایده، کاهش وابستگی به زیرساخت‌های زمینی و استفاده مستقیم از انرژی خورشیدی بدون محدودیت‌های جغرافیایی عنوان شده است.

طبق برنامه‌های اولیه منتشرشده از سوی اسپیس‌ایکس، آغاز پرتاب این مراکز داده مداری از سال ۲۰۲۸ هدف‌گذاری شده است. با این حال، در اسناد مرتبط با عرضه عمومی احتمالی این شرکت، هیچ برآورد دقیقی از هزینه‌های اجرایی ارائه نشده و خود شرکت نیز به پیچیدگی‌های فنی قابل توجه این پروژه اشاره کرده است. در این اسناد تاکید شده که بخش‌هایی از فناوری مورد نیاز یا هنوز به‌طور کامل توسعه نیافته یا در مرحله آزمایشی قرار دارد. همین موضوع باعث شده کارشناسان این پروژه را در دسته طرح‌های بسیار پرریسک و بلندمدت طبقه‌بندی کنند.

از منظر فنی، ایجاد مراکز داده در مدار زمین با چالش‌های متعددی روبه‌رو است. از جمله این چالش‌ها می‌توان به نیاز به سیستم‌های خنک‌کننده پیشرفته در محیط خلا، مقاومت تجهیزات در برابر تابش شدید کیهانی، هزینه بالای پرتاب تجهیزات به فضا و دشواری تعمیر و نگهداری اشاره کرد. علاوه بر این، انتقال حجم عظیم داده بین زمین و مدار نیز نیازمند زیرساخت‌های ارتباطی بسیار قدرتمند و پایدار است که خود چالش دیگری محسوب می‌شود.

در مقابل این رویکرد فضایی، گروهی از شرکت‌های فناوری و سرمایه‌گذاران به دنبال راهکارهای زمینی اما کمتر متعارف هستند. یکی از مهم‌ترین این رویکردها، انتقال مراکز داده به اقیانوس‌ها است؛ جایی که هم از نظر جغرافیایی از مناطق شهری فاصله دارند و هم می‌توانند از ظرفیت طبیعی آب برای خنک‌سازی تجهیزات استفاده کنند.

در این زمینه، استارتاپ Panthalassa با حمایت مالی چهره‌هایی مانند پیتر تیل در حال توسعه فناوری مراکز داده شناور است. این شرکت معتقد است استقرار دیتاسنترها روی سطح دریا می‌تواند هزینه‌های عملیاتی را به شکل قابل توجهی کاهش دهد و در عین حال، وابستگی به زیرساخت‌های انرژی شهری را کمتر کند.

پانتالاسا در سال ۲۰۲۵ نمونه اولیه‌ای با نام Ocean-۲ را در سواحل ایالت واشنگتن مستقر کرده است. هدف از این پروژه آزمایشی، بررسی امکان استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر دریایی و همچنین سرمای طبیعی آب برای کاهش مصرف انرژی سیستم‌های خنک‌کننده است. در صورت موفقیت این آزمایش‌ها، این مدل می‌تواند به عنوان جایگزینی مقیاس‌پذیر برای مراکز داده زمینی مطرح شود.

از منظر اقتصادی، طرفداران مدل دریایی معتقدند که این روش می‌تواند بسیاری از هزینه‌های مرتبط با خرید زمین، دریافت مجوزهای شهری و مصرف بالای برق را کاهش دهد. همچنین استقرار در دریا می‌تواند از فشار اجتماعی و اعتراضات محلی نسبت به ساخت مراکز داده بزرگ در نزدیکی مناطق مسکونی جلوگیری کند. با این حال، این رویکرد نیز بدون چالش نیست؛ از جمله خطرات ناشی از شرایط جوی، خوردگی تجهیزات در محیط شور دریا و پیچیدگی‌های نگهداری زیرساخت‌ها در محیط دریایی را می‌توان نام برد.

در سوی دیگر، مقایسه این دو رویکرد فضا و اقیانوس نشان‌دهنده دو فلسفه متفاوت در توسعه زیرساخت‌های دیجیتال است. رویکرد فضایی بر آینده‌گرایی افراطی و استفاده از فناوری‌های کاملا نوین و گاه آزمایشی تکیه دارد، در حالی که رویکرد دریایی تلاش می‌کند با استفاده از محیط‌های طبیعی موجود، راهکاری عملی‌تر و قابل دسترس‌تر ارائه دهد.

در نهایت، هر دو مدل در پاسخ به مساله مشترک افزایش شدید تقاضای پردازش داده در عصر هوش مصنوعی  شکل گرفته‌اند. رشد مدل‌های زبانی بزرگ، پردازش‌های ابری و خدمات دیجیتال باعث شده مراکز داده سنتی دیگر پاسخگوی نیاز جهانی نباشند. همین مساله باعث شده شرکت‌های بزرگ فناوری به دنبال راه‌حل‌هایی باشند که فراتر از محدودیت‌های جغرافیایی و زیرساختی فعلی حرکت کنند.

در مجموع می‌توان گفت، اگرچه پروژه مراکز داده مداری اسپیس‌ایکس همچنان در مرحله‌ای مفهومی و بلندمدت قرار دارد اما ایده مراکز داده شناور در اقیانوس‌ها به‌عنوان گزینه‌ای نزدیک‌تر به واقعیت در حال توسعه و آزمایش است. رقابت میان این دو رویکرد می‌تواند در سال‌های آینده مسیر طراحی، استقرار و مدیریت زیرساخت‌های دیجیتال جهان را به‌طور اساسی تغییر دهد.