شیوه جذب دوباره مشتریان بین‌المللی صنایع؛ توان بومی قادر به بازسازی صنعت است

به گزارش اقتصاد معاصر بخشی از صنایع بزرگ کشور نظیر برخی پتروشیمی و فولادی‌ها، معادن و واحدهای صادرات‌محور از جنگ اخیر، خساراتی دیدند، در چنین شرایطی، موضوعاتی مانند جبران خسارت واحدهای آسیب‌دیده، حمایت از اشتغال، بازگشت به بازارهای بین‌المللی و همچنین بازنگری در سیاست‌های پدافند غیرعامل، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. از سوی دیگر، فعالان اقتصادی و سهامداران نیز معتقدند صنایع باید بیاموزند از این پس «چه درس‌هایی باید از این تجربه برای آینده اقتصاد ایران آموخت».

برای بررسی ابعاد مختلف این موضوعات و چشم‌انداز پیش‌ روی صنایع کشور، گفت‌‌وگویی با محمد رستمی، سخنگوی کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی داشتیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

اقتصاد معاصر: آیا میزان خسارت به واحد‌های صنعتی از جمله پتروشیمی، فولادی و... به طور رسمی برآورد شده و به کمیسیون ارائه شده یا خیر؟

رستمی: ما در زمان جنگ جلساتی را با مدیرانی که در مجموعه‌شان خساراتی وارد شده بود، برگزار کردیم. کل خساراتی که در طول جنگ به کشور ما وارد شد، حدود ۲۸.۵ میلیارد دلار خسارت بود که البته با بررسی دقیق‌تر، کمتر از این عدد خواهد شد. 

توان بومی بازسازی صنایع را داریم

اقتصاد معاصر: آیا برای بازسازی صنایع، منابع و برنامه حمایتی از سوی دولت پیش‌بینی شده است؟ آیا بیمه‌های تجاری در جبران خسارت واحد‌های آسیب‌دیده توان حمایت دارند؟

رستمی: بحث گرفتن غرامت، در بیانیه رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز مطرح شده و ما به عنوان نماینده مردم، این درخواست را از دولت داریم که مطالبه رهبری را پیگیری کند و به نتیجه برساند تا غرامت جنگ دریافت شود. اما در مورد شرکت‌هایی که دچار خسارت شده‌اند، من با اطمینان عرض می‌کنم که همه این صنایع، توسط جوانان خود این کشور ساخته شده است. البته ما منتظریم که دولت برنامه بازسازی خود را اعلام کند.

در مورد بیمه نیز موضوع مهمی وجود دارد. واحد‌هایی که آسیب دیده‌اند، اگر بیمه‌‌نامه آن‌ها به‌گونه‌ای تنظیم شده باشد که خسارات ناشی از شرایط جنگی را نیز پوشش دهد، باید خسارت دریافت کنند. البته من اطلاع دقیقی ندارم که چه تعداد از شرکت‌ها پوشش «بیمه جنگ» را اراده کرده‌اند و چه تعداد فاقد این پوشش هستند. با این حال، اگر شرکتی هنگام خرید بیمه‌نامه، پوشش خسارات ناشی از جنگ را در قرارداد خود لحاظ کرده باشد، طبیعتا شرکت بیمه نیز موظف به پرداخت این خسارت خواهد بود.

خواسته ما از دولت تدوین برنامه جامع برای مقابله با بیکاری گسترده است

اقتصاد معاصر: دولت چه برنامه‌ای برای جلوگیری از بیکاری کارکنان صنایع آسیب‌دیده دارد؟

رستمی: یکی از موضوعات مهمی که در جلسات ایام جنگ مطرح شد، مساله تعدیل نیرو در واحد‌های آسیب‌دیده بود. طبیعی است وقتی یک واحد تولیدی به دلیل خسارت وارده از مدار فعالیت خارج می‌شود، با مازاد نیروی انسانی مواجه شده و باید برای وضعیت این نیرو‌ها تصمیم‌گیری کند. اگر قرار باشد با این افراد تسویه‌حساب صورت گیرد، آن‌ها ناچار به استفاده از بیمه بیکاری خواهند بود. این موضوع به معنای تحمیل هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده و قابل‌ توجه به سازمان تامین اجتماعی است؛ چرا که باید حجم بالایی از تعهدات بیمه بیکاری را پوشش دهد. اطلاع دارم که وزیر کار نیز برنامه‌هایی در این زمینه در دست بررسی دارد تا با مشارکت واحد‌های آسیب‌دیده، بخشی از این مشکل مدیریت شود. این نیرو‌ها کارکنان همان واحد‌های صنعتی بوده‌اند و لازم است از سوی کارفرمایان نیز مورد حمایت قرار گیرند. در شرایط جنگی و با توجه به فشار‌های معیشتی موجود، بیکار شدن یک کارگر، مهندس یا کارمند می‌تواند مشکلات جدی برای زندگی او و خانواده‌اش ایجاد کند. بر این اساس، مقرر شد برنامه‌ای برای حمایت از واحدهای آسیب‌دیده تدوین شود و این واحدها نیز در فرآیند تدوین آن مشارکت داشته باشند. از جمله پیشنهادهای مطرح‌شده از سوی کمیسیون ما، پیش‌بینی تسهیلات بانکی، کمک‌های بلاعوض و سایر حمایت‌های دولتی برای این واحدها بود تا ضمن تسریع روند بازسازی، از تعدیل نیروی کار نیز جلوگیری شود.

اقتصاد معاصر: آسیب به صنایع ما چه تاثیری بر صادرات غیرنفتی دارد و تولید و صادرات کشور چه زمانی به شرایط قبل از جنگ برمی‌گردد؟

رستمی: طبیعتا با بازسازی سریع واحد‌های آسیب‌دیده می‌توان در بازه‌ای دو تا سه سال به شرایط قبلی تولید و حتی صادرات بازگشت. در کنار این موضوع، نکته مهم دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه برخی از واحد‌های صنعتی که پیش از این با فرسودگی یا مشکلات ساختاری مواجه بوده‌اند، می‌توانند از فرصت بازسازی خسارات وارده برای نوسازی و اصلاح ساختار خود نیز استفاده کنند تا ضمن جلوگیری از تکرار مشکلات گذشته، بهره‌وری آن‌ها افزایش یابد.

در نهایت باید گفت هر واحد تولیدی و هر بخش صنعتی باید برای شرایط مختلف، از جمله جنگ، آتش‌بس یا وضعیت عادی، سناریو و برنامه مشخصی داشته باشد. رویکرد منفعلانه و انتظار برای مشخص شدن شرایط، نمی‌تواند راهگشا باشد. دولت، وزارتخانه‌ها و خود واحد‌های تولیدی باید برای هر یک از این وضعیت‌ها برنامه‌ریزی دقیق و متناسب داشته باشند و بر اساس آن عمل کنند.

برای بازگشت به بازار بین‌الملل باید کیفیت محصولات‌مان بالا باشد

اقتصاد معاصر: آیا صادرکنندگانی که مشتریان بین‌المللی خود را از دست داده‌اند، می‌توانند به‌ راحتی جذب مشتری داشته باشند؟

رستمی: البته منطقا نمی‌توان انتظار داشت که مشتریان بین‌الملل به سادگی به بازار بازگردد. حفظ بازارهای صادراتی، بازاریابی و ایجاد ارتباط با مشتریان خارجی فرایندی دشوار و زمان‌بر است و از دست‌دادن این روابط به‌ راحتی قابل جبران نیست. با این حال، اگر کیفیت محصولات حفظ شود و شرایط مناسب و باثباتی فراهم باشد، امکان بازگشت مشتریان و احیای بازارها وجود خواهد داشت. صادرات و بازاریابی سازوکار مشخصی دارند و طبیعی است که در شرایط خاص، بخشی از خریداران خارجی در تصمیمات خود تجدیدنظر کنند و بازار با چالش‌هایی مواجه شود. اما در صورت حفظ کیفیت محصولات و بازگشت ثبات به شرایط، می‌توان انتظار داشت که بازارها دوباره شکل بگیرند و صادرات به مسیر پیشین خود بازگردد.

باید در پدافند غیرعامل اقتصادی تجدید نظر کنیم

اقتصاد معاصر: آیا دولت به ضرورت تقویت پدافند غیرعامل و افزایش تاب‌آوری صنایع در برابر مسائل پی برده است یا کماکان رویکرد قبلی ادامه دارد؟

رستمی: کشوری که با تهدیدات امنیتی مواجه نیست و فعالیت‌های  خود را صرفا از منظر اقتصادی ارزیابی می‌کند، ممکن است برای تامین برق، بخار و سایر خدمات مورد نیاز چند واحد پتروشیمی، به سمت ایجاد زیرساخت‌های متمرکز حرکت کند تا هزینه‌ها کاهش یابد، بهره‌وری افزایش پیدا کند و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه‌تر باشد. این رویکرد از منظر اقتصادی و عقل سلیم، تصمیمی منطقی به شمار می‌رود. اما برای کشوری که به طور مستمر در معرض تهدید قرار دارد و همواره با این گزاره مواجه است که «همه گزینه‌ها روی میز است» و یکی از این گزینه‌ها نیز جنگ محسوب می‌شود، صرف نگاه اقتصادی کافی نیست.

 در چنین شرایطی، منطق حکم می‌کند که زیرساخت‌ها به گونه‌ای طراحی شوند که پراکندگی و تاب‌آوری بیشتری داشته باشند از همین‌رو موضوع پدافند غیرعامل اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند و امیدواریم با توجه به تجربه‌های اخیر، این نگاه در کشور بیش از گذشته تقویت شود. پدافند غیرعامل یکی از موضوعات راهبردی کشور است و با توجه به احتمال تداوم تهدیدات، باید با جدیت بیشتری مورد توجه قرار گیرد.

یکی از مهم‌ترین درس‌های این جنگ نیز همین موضوع پدافند غیرعامل بود که نشان داد نیازمند بازنگری جدی در این حوزه هستیم. دولت باید به‌صورت شفاف مشخص کند که تا چه اندازه، این رویکرد را در برنامه‌ها و سیاست‌های خود مدنظر قرار داده است. ما به‌عنوان نماینده مردم انتظار داریم پدافند غیرعامل در تمامی برنامه‌ها و تصمیمات دولت، جایگاه مشخص و موثری داشته باشد. هرچند ساختار‌هایی در این زمینه وجود دارد اما باید جدی‌تر و عملیاتی‌تر شود. شاید در گذشته بیشتر جنبه تشریفاتی یا آموزشی داشته‌اند اما اکنون مشخص شده که از این حوزه آسیب‌پذیری‌هایی وجود دارد و لازم است رویکردها تغییر کند.

این موضوع تنها به دولت محدود نمی‌شود؛ مدیران واحدهای تولیدی و صنعتی بخش خصوصی نیز باید به پدافند غیرعامل توجه ویژه داشته باشند. هر واحد تولیدی باید برای شرایط بحرانی برنامه مشخصی داشته باشد و بداند که وقوع یک حادثه می‌تواند کل فعالیت آن را مختل کند. بنابراین، پدافند غیرعامل باید هم در سطح دولت و هم در سطح بنگاه‌های تولیدی و صنعتی، به‌صورت جدی در دستور کار قرار گیرد.

اقتصاد معاصر: آیا معادن هم در جنگ آسیب دیدند یا خیر؟

رستمی: بله، برخی تجهیزات آسیب دیدند. ممکن است دشمنان تصور کرده باشند که این تجهیزات کاربری نظامی یا ارتباطی با پرتابگرهای موشکی دارند یا شاید هدف آن‌ها ایجاد اختلال در فعالیت یک واحد معدنی بوده است. با این حال میزان خسارت‌ها و آسیب‌های وارد‌شده در این بخش گسترده نیست.

اقتصاد معاصر: منظورتان از ماشین‌آلات و تجهیزات، کلی بوده یا جزئی و محدود؟

رستمی: خسارات آن‌چنان گسترده نبوده؛ در تصاویری که دیده‌ام مثلا بیل مکانیکی، لودر و کامیون دچار ضربه شده بودند. اما در حال حاضر ما از این تجهیزات کم نداریم و در صورت جایگزینی، مشکلی وجود ندارد. 

هنوز میزان عدم‌النفع متاثر از جنگ مشخص نیست

اقتصاد معاصر: آیا آماری از میزان خسارت جنگ بر تولید ناخالص داخلی، رشد صنعتی و درآمد ارزی کشور ارائه شده یا خیر؟

رستمی: عدد دقیق فعلا مشخص نیست اما عدم‌النفعی وجود دارد و طبیعتا عدد نهایی مشخص خواهد شد. اما نکته این است که این موضوع نباید موجب نگرانی شود. بله، اتفاقی مانند جنگ رخ داده اما از دل این تهدید‌ها فرصت‌هایی هم ایجاد می‌شود. این اتفاق می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری ایرانی مقتدرتر در عرصه جهانی باشد. از دل این تهدید بزرگ، فرصت‌هایی ایجاد شده که می‌تواند برای آینده کشور بسیار مفید و موثر باشد. در واقع، ما در برابر یک ابرقدرت ایستادگی کردیم و توانستیم آن را به عقب برانیم و خودمان در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت اثرگذار قرار گرفته‌ایم. نکته مهم این است که هر کشوری بتواند اقتدار خود را به جهانیان نشان دهد، زمینه برای سرمایه‌گذاری در آن کشور نیز تقویت خواهد شد. من معتقدم که با این جنگ، آینده ایران روشن‌تر خواهد بود و کشورمان با اقتدار بیشتری مسیر خود را ادامه خواهد داد.

اقتصاد معاصر: آیا برای شرکت‌های بورسی آسیب‌دیده مثل فولاد و پتروشیمی، برنامه‌ای وجود دارد که از ضرر سهامداران آن‌ها جلوگیری شود؟

رستمی: تاکنون برنامه خاصی را از سمت دولت برای این مساله، مخصوصا در مورد سهامداران دریافت نکرده‌ایم. اگر برنامه‌ای وجود داشته و ما مطلع نیستیم، بحث دیگری است. بالاخره سهامدارانی که در این شرکت‌ها سهامدار بوده‌اند و واحد تولیدی دچار مشکل شده، نباید متضرر شوند. این موضوع مهمی است و باید به آن توجه شود. این نکته قابل بررسی است و باید روی آن کار کرد.