هوش مصنوعی و ربات‌ها چطور چهره جنگ‌ها را تغییر دادند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در حالی که جهان سال‌ها درباره سناریوی جنگ با «ربات‌های قاتل» به‌عنوان یک آینده دور و علمی‌تخیلی بحث می‌کرد، اکنون شواهد نشان می‌دهد هوش مصنوعی به‌طور گسترده وارد ساختار نظامی قدرت‌های بزرگ شده و بسیاری از فناوری‌هایی که زمانی فقط در فیلم‌ها دیده می‌شدند، امروز در حال تغییر چهره جنگ‌های مدرن هستند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که اگرچه هنوز سلاح‌های کاملا خودمختار که بدون دخالت انسان تصمیم به کشتن می‌گیرند به‌طور رسمی وارد خدمت نشده‌اند اما هوش مصنوعی سال‌هاست در قلب فرآیندهای شناسایی، ردیابی، تحلیل اهداف و تصمیم‌گیری‌های نظامی قرار گرفته است.

از هشدارهای سال ۲۰۱۷ تا واقعیت امروز

در سال ۲۰۱۷، شرکت‌کنندگان نشست سازمان ملل درباره سلاح‌های خودمختار با تماشای فیلم کوتاه «Slaughterbots» نسبت به آینده جنگ‌های مبتنی بر هوش مصنوعی ابراز نگرانی کردند. در آن زمان، بسیاری تصور می‌کردند چنین سناریوهایی هنوز فاصله زیادی با واقعیت دارند.

اما هم‌زمان با برگزاری آن نشست، وزارت دفاع آمریکا پروژه‌ای به نام «Maven» را آغاز کرده بود؛ طرحی که با کمک هوش مصنوعی تصاویر و ویدئوهای جمع‌آوری‌ شده توسط پهپادهای شناسایی را تحلیل می‌کرد. گوگل نیز در آن مقطع به‌عنوان یکی از شرکای اصلی این پروژه شناخته می‌شد.

کارشناسان معتقدند پروژه Maven نقطه عطفی در ورود رسمی شرکت‌های فناوری به عرصه جنگ‌های مبتنی بر هوش مصنوعی بود؛ مسیری که بعدها با حضور شرکت‌هایی مانند مایکروسافت، آمازون، پالانتیر و دیگر غول‌های فناوری ادامه پیدا کرد.

اختلاف آنتروپیک و پنتاگون بر سر خط قرمزها

امروزه بحث اصلی دیگر بر سر امکان استفاده از هوش مصنوعی در جنگ نیست، بلکه درباره میزان اختیارات این فناوری در تصمیم‌گیری‌های مرگبار است. شرکت آنتروپیک، توسعه‌دهنده مدل هوش مصنوعی Claude، اخیرا وارد یک اختلاف جدی با وزارت دفاع آمریکا شده است. این شرکت دو محدودیت اصلی را برای همکاری‌های نظامی خود تعیین کرده است؛ نخست مخالفت با نظارت گسترده بر شهروندان آمریکایی و دوم مخالفت با توسعه سلاح‌هایی که بتوانند بدون دخالت انسان اهداف را شناسایی، تعقیب و نابود کنند.

این موضع‌گیری در حالی مطرح شده که وزارت دفاع آمریکا خواستار دسترسی گسترده‌تر به فناوری‌های هوش مصنوعی برای «هر استفاده قانونی» شده است؛ عبارتی که منتقدان آن را بسیار مبهم و خطرناک توصیف می‌کنند.

جنگ‌ها سریع‌تر و مرگبارتر شده‌اند

متخصصان حوزه امنیت و فناوری هشدار می‌دهند که حتی بدون وجود سلاح‌های کاملا خودمختار نیز هوش مصنوعی در حال تغییر ماهیت جنگ‌هاست. سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند در مدت چند ثانیه حجم عظیمی از داده‌های اطلاعاتی، تصاویر ماهواره‌ای، ویدئوهای پهپادی و اطلاعات میدانی را پردازش کنند؛ کاری که پیش‌تر ممکن بود ساعت‌ها یا حتی روزها زمان ببرد.

به گفته کارشناسان، این کاهش چشمگیر زمان تصمیم‌گیری باعث شده چرخه شناسایی و هدف‌گیری دشمن به‌شدت فشرده شود؛ موضوعی که نگرانی‌هایی درباره کاهش نظارت انسانی و افزایش احتمال خطاهای مرگبار ایجاد کرده است.

خلا قانونی در سطح جهانی

با وجود افزایش نگرانی‌ها، هنوز هیچ تعریف بین‌المللی واحدی از «سلاح خودمختار مرگبار» وجود ندارد. مذاکرات سازمان ملل درباره محدودسازی این فناوری‌ها بیش از یک دهه ادامه داشته اما تاکنون کشورهای بزرگ نظامی بر سر تدوین یک چارچوب الزام‌آور به توافق نرسیده‌اند.

برخی دولت‌ها خواستار ممنوعیت کامل چنین سلاح‌هایی هستند، در حالی که قدرت‌های نظامی بزرگ ترجیح می‌دهند فضای بیشتری برای توسعه این فناوری‌ها حفظ کنند.

رقابت شرکت‌های فناوری برای ورود به بازار نظامی

در سال‌های اخیر بسیاری از شرکت‌های مطرح حوزه هوش مصنوعی سیاست‌های پیشین خود را تغییر داده‌اند و همکاری‌های گسترده‌ای با بخش دفاعی آمریکا آغاز کرده‌اند. وزارت دفاع آمریکا اکنون قراردادهایی با شرکت‌هایی نظیر گوگل، مایکروسافت، آمازون وب سرویسز، انویدیا، اوپن‌ای‌آی، اوراکل، اسپیس‌ایکس و چند شرکت دیگر برای استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی در شبکه‌های طبقه‌بندی‌شده منعقد کرده است.

این همکاری‌ها نشان می‌دهد رقابت برای حضور در بازار چند صد میلیارد دلاری فناوری‌های دفاعی به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رقابت میان شرکت‌های هوش مصنوعی تبدیل شده است.

آینده‌ای که دیگر آینده نیست

کارشناسان معتقدند پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا هوش مصنوعی وارد جنگ شده است یا خیر؛ زیرا این اتفاق سال‌ها پیش رخ داده است. سوال مهم‌تر این است که در صورت افزایش سطح خودمختاری سامانه‌های نظامی، مسوولیت حقوقی و اخلاقی تصمیمات مرگبار بر عهده چه کسی خواهد بود؟ آیا انسان همچنان تصمیم‌گیرنده نهایی باقی می‌ماند یا به مرور فقط نقش تایید کننده تصمیمات الگوریتم‌ها را ایفا خواهد کرد؟

بسیاری از تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر روند فعلی ادامه یابد، فاصله میان سامانه‌های پشتیبان تصمیم و سلاح‌های کاملا خودمختار بسیار کمتر از آن چیزی است که تاکنون تصور می‌شد.

مرز باریک میان کنترل انسان و تصمیم‌گیری ماشین

آنچه امروز در میدان‌های نبرد جهان در حال وقوع است، دیگر صرفا استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان یک ابزار کمکی نیست؛ بلکه آغاز دوره‌ای است که در آن الگوریتم‌ها نقش پررنگ‌تری در شناسایی، تحلیل و حتی پیشنهاد اهداف نظامی ایفا می‌کنند. هرچند ارتش‌ها و شرکت‌های فناوری همچنان بر حفظ نقش انسان در تصمیم‌گیری‌های مرگبار تاکید دارند اما افزایش سرعت عملیات و اتکای روزافزون به سامانه‌های هوشمند این پرسش را مطرح می‌کند که این نقش تا چه اندازه واقعی و موثر باقی خواهد ماند.

در شرایطی که رقابت قدرت‌های بزرگ برای توسعه فناوری‌های نظامی مبتنی بر هوش مصنوعی با سرعتی بی‌سابقه ادامه دارد و تلاش‌های بین‌المللی برای تدوین قوانین بازدارنده هنوز به نتیجه مشخصی نرسیده است، بسیاری از کارشناسان معتقدند جهان به نقطه‌ای حساس نزدیک می‌شود؛ نقطه‌ای که در آن تصمیم درباره مرگ و زندگی انسان‌ها ممکن است بیش از هر زمان دیگری به قضاوت ماشین‌ها وابسته شود.

شاید مهم‌ترین هشدار این باشد که آینده جنگ‌های هوش مصنوعی دیگر یک سناریوی دوردست نیست؛ این آینده از سال‌ها پیش آغاز شده و اکنون پرسش اصلی نه «آیا» بلکه «تا کجا» است.