درآمد کرملین در سایه جنگ ایران

به گزارش اقتصاد معاصر، کیت جانسون، کارشناس ارشد حوزه ژئواکونومی و انرژی در نشریه فارن پالیسی.در حالی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، همچنان در جست‌وجوی راهی برای پایان دادن به جنگی است که خود علیه ایران برگزیده، اوکراین و بخش بزرگی از جهان هنوز زیر سایه پیامدهای جنگی دیگر و ناخواسته زندگی می‌کنند. گره ماجرا آن‌جاست که جنگ ترامپ با ایران؛  (جنگی که بهای جهانی نفت را به‌شدت بالا برد) عملاً به روسیه فرصت داده است میلیاردها دلار درآمد تازه به جیب بزند.

درآمد بادآورده کرملین در سایه جنگ ایران

بر پایه داده‌های «مرکز پژوهش درباره انرژی و هوای پاک» (CREA)، نهاد پژوهشی مستقلی مستقر در فنلاند که از آغاز این جنگ روند درآمدهای انرژی روسیه را با دقت رصد کرده است، درآمد مسکو از صادرات سوخت‌های فسیلی در ماه مارس به بالاترین سطح خود در دو سال گذشته رسید. طبق این برآوردها، درآمد روزانه روسیه به ۷۱۳ میلیون یورو رسیده و مجموع دریافتی مالیاتی آن از این محل در کل ماه، ۷.۴ میلیارد یورو بوده است.

این درآمد بادآورده، یک پدرخوانده دارد: خودِ ترامپ. با وجود دو سال تحریم فزاینده غرب علیه صادرات انرژی و ناوگان نفتکش‌های روسیه ؛ تحریم‌هایی که اوایل امسال تا آستانه ایجاد نوعی خفگی مالی برای مسکو پیش رفته بود ، جنگ ایران ناگهان به موهبتی بزرگ برای بخش انرژی روسیه تبدیل شد. از زمان آغاز این جنگ، بهای جهانی نفت بیش از ۵۰ درصد جهش کرده است؛ جهشی که برای کرملین، چیزی جز یک خبر فوق‌العاده نیست. اما آنچه برای روسیه حتی مهم‌تر بوده، تقریباً از میان رفتن همان تخفیفی است که نفت خام اورال معمولاً با آن در بازارهای جهانی فروخته می‌شد. به بیان دیگر، مسکو نه‌فقط از افزایش قیمت جهانی نفت سود برده، بلکه توانسته نفت خود را نیز با شرایطی بسیار مطلوب‌تر به فروش برساند.

هم‌زمان، دونالد ترامپ برای دومین ماه پیاپی، با هدف جلوگیری از انفجار بیشتر بازارهای نفت، بخشی از فشار تحریمی بر صادرات انرژی روسیه را کاهش داده است. نتیجه این سیاست روشن بوده است: کرملین اندکی نفت بیشتر صادر می‌کند، اما درآمدی به‌مراتب بالاتر به دست می‌آورد. داده های «مرکز پژوهش درباره انرژی و هوای پاک» نیز همین روند را تأیید می‌کند. بر اساس این آمار، حجم صادرات روسیه در ماه مارس ۱۶ درصد افزایش یافته و درآمد نفت خام دریابرد این کشور ۱۱۵ درصد جهش کرده است. آیزاک لِوی، رئیس بخش پژوهش روسیه در «مرکز پژوهش درباره انرژی و هوای پاک» ، این وضعیت را بی‌پرده چنین جمع‌بندی کرده است: روسیه از جنگ ایران پول هنگفتی به جیب می‌زند. به گفته او، در مقطع کنونی همه‌چیز برای روس‌ها مطلوب به‌نظر می‌رسد، هرچند سرنوشت این روند همچنان به حال‌وهوای ترامپ گره خورده است.

ترامپ، نفت و اکسیژنی تازه برای ماشین جنگی روسیه

در هشتمین هفته جنگی که ترامپ در آغاز تصور می‌کرد ظرف چهار تا پنج هفته به پایان خواهد رسید، سرنوشت مذاکرات در پاکستان همچنان در هاله‌ای از ابهام مانده است. آنچه اکنون برای بازارهای جهانی نفت، برای روسیه و حتی برای مردمی که هر روز بنزین و گازوئیل می‌خرند اهمیت حیاتی پیدا کرده، نه فقط تحولات میدان، بلکه این است که دونالد ترامپ در شبکه‌های اجتماعی چه می‌گوید و چه تهدید یا عقب‌نشینی تازه‌ای را اعلام می‌کند. از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، قیمت شاخص نفت خام در بازه‌ای پرتلاطم، از اواخر محدوده ۸۰ دلار تا اواخر محدوده ۱۱۰ دلار در هر بشکه، در نوسان بوده است.

در این میان، اوکراین نیز هر آنچه در توان داشته به‌کار گرفته تا سهم ترامپ در کمک غیرمستقیم به روسیه را کاهش دهد. کی‌یف از زمان آغاز جنگ ایران، حملات پهپادی و موشکی خود علیه زیرساخت‌های نفتی روسیه را که پیش‌تر نیز جریان داشت ـبه‌طور محسوسی تشدید کرده است. در دو ماه گذشته، اوکراین آتش خود را متوجه مراکز صادرات نفت روسیه در دریای بالتیک کرده و به‌ویژه به تأسیسات مهمی در پریمورسک و اوست-لوگا خسارت وارد آورده است. روز دوشنبه نیز پالایشگاه نفت توآپسه در ساحل دریای سیاه طعمه آتش شد.

جریان نفت روسیه که از مسیر دریای بالتیک و دریای سیاه راهی بازارهای جهانی می‌شود و حدود سه‌چهارم کل صادرات دریایی این کشور را در بر می‌گیرد در طول یک ماه گذشته به نصف کاهش یافته است. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین می‌گوید تأسیسات نفتی روسیه در هفته‌های اخیر حدود ۲ میلیارد دلار خسارت دیده‌اند. اما این ضربه، دست‌کم فعلاً، کافی نبوده است. آیزاک لوی در توضیح این وضعیت می‌گوید جهش سرسام‌آور قیمت‌ها و معافیت‌های تحریمی، عملاً اثر هر اقدامی را که اوکراین انجام می‌دهد، خنثی می‌کند. به بیان دیگر، حتی زمانی که کی‌یف موفق می‌شود به زیرساخت‌های انرژی روسیه آسیب وارد کند، افزایش قیمت جهانی نفت و کاهش فشار تحریم‌ها، بخش مهمی از این خسارت را برای مسکو جبران می‌کند.

اهمیت این مسئله فقط به سرنوشت مذاکرات دیپلماتیک در اسلام‌آباد محدود نمی‌شود. فارغ از آن‌که آن مسیر به کجا برسد، پس‌لرزه‌های آنچه اکنون می‌توان آن را بزرگ‌ترین بحران انرژی تاریخ نامید، دست‌کم ماه‌ها ادامه خواهد داشت. ترکیب توقف تولید در میان برخی تولیدکنندگان بزرگ نفت، از جمله عراق و کویت، در کنار سرگردانی صدها نفتکش در خلیج فارس و نااطمینانی عمیق درباره امنیت عبور از تنگه هرمز، از همان ابتدا نیز برای بازارهای نفت علامتی آشکار از بحران بود.

اگر این معافیت‌های مکرر آمریکا از تحریم‌ها را هم به معادله اضافه کنیم همان معافیت‌هایی که راه را برای جریان آزاد نفت روسیه به‌سوی چین و هند باز گذاشت حاصل، چیزی شبیه یک نسخه آماده برای جان‌بخشی دوباره به ماشین جنگی کرملین با سوخت نفت خواهد بود. اکسیژنی که ترامپ به این روند تزریق کرده، شاید برای احیای کامل اقتصاد روسیه کافی نباشد، اما بی‌تردید یکی از نیازهای حیاتی مسکو را برطرف می‌کند؛ نیازی که در روسیه نیز با استقبال آشکار روبه‌رو شده است.

پتراس کاتیناس، پژوهشگری که پیش‌تر در «مرکز پژوهش درباره انرژی و هوای پاک» فعالیت می‌کرد و اکنون عضو غیرمقیم مدرسه اقتصاد کی‌یف است، می‌گوید آثار این روند در آوریل روشن‌تر خواهد شد. به گفته او، روسیه در مقایسه با مارس، درآمد بیشتری نیز به دست خواهد آورد. او این وضعیت را برای ولادیمیر پوتین چیزی شبیه یک جشن زودهنگام توصیف می‌کند.  از نگاه کاتیناس، حتی اگر بحران خلیج فارس هم فروکش کند، بازگشت بازارها به وضعیت عادی زمان‌بر خواهد بود. و همین یعنی این خطر کاملاً واقعی است که در تمام طول این جنگ، در عمل این ما باشیم که هزینه‌های پوتین را تأمین می‌کنیم./فرارو