تقویت شبکه واردات با تشکیل زنجیره تامین از مرزهای مختلف

به گزارش اقتصاد معاصر؛ پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی با اشاره به طراحی شبکه لجستیک تاب‌آور برای ایران در شرایط افزایش ریسک‌های منطقه‌ای اظهار کرد: در سال‌های اخیر، ریسک‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی در منطقه خاورمیانه و پیرامون ایران روندی افزایشی داشته است.

وی افزود: این وضعیت به‌ویژه با احتمال اختلال در مسیرهای کلیدی دریایی، می‌تواند زنجیره تأمین و جریان حمل‌ونقل بین‌المللی کالا به و از ایران را تحت تأثیر قرار دهد. در عین حال، همین شرایط فرصتی جدی برای بازطراحی شبکه لجستیک ایران بر مبنای تاب‌آوری ایجاد کرده است.

سنندجی بیان کرد: نکته محوری این است که به‌جای تکیه بر یک مسیر، یک بندر یا یک هاب خاص، لازم است یک شبکه چندمسیره و چندمدی طراحی شود؛ شبکه‌ای که در آن ترکیب هوشمندانه مسیرهای دریایی، ریلی و زمینی، وابستگی به هر گلوگاه منفرد را کاهش دهد.

وی ادامه داد: ساختار فعلی لجستیک ایران تا حدی متکی بر تعداد محدودی مسیر و نقطه ورودی و خروجی است. این تمرکز در شرایطی که ریسک‌های منطقه‌ای، تحریم‌ها، محدودیت‌های بیمه‌ای و بانکی و مخاطرات امنیتی افزایش یافته، خود به یک ریسک سیستمی تبدیل می‌شود. هرگونه اختلال در این نقاط محدود می‌تواند بخش قابل توجهی از جریان حمل‌ونقل را دچار وقفه یا افزایش شدید هزینه و زمان کند.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تصریح کرد: راهکار پیشنهادی، حرکت به سمت طراحی یک «سبد مسیرها و هاب‌های مکمل» است. در این رویکرد هیچ بندر یا کریدوری به‌تنهایی نقش نقطه شکست را ندارد. در این مدل، مسیرهای مختلف شامل دریا، ریل و جاده به‌صورت مکمل و قابل جایگزینی نسبی طراحی می‌شوند و در صورت وقوع اختلال در یک مسیر، امکان انتقال بار به سایر مسیرها و هاب‌ها با حداقل توقف فراهم است.

وی یادآور شد: این رویکرد، اساس تاب‌آوری در سطح شبکه لجستیک کشور است و با منطق حرفه‌ای حمل‌ونقل بین‌المللی کاملاً هم‌خوانی دارد.

مسیرهای دریایی؛ تنوع‌بخشی به سواحل و هاب‌های منطقه‌ای

سنندجی گفت: با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، مسیرهای دریایی همچنان ستون اصلی تجارت خارجی باقی خواهند ماند، اما شکل استفاده از آن‌ها باید متنوع و منعطف شود. تقویت بنادر داخلی ایران در سواحل جنوبی و جنوب‌شرقی از جمله رویکردهای ضروری است؛ بنادری مانند چابهار، بوشهر و بنادر جزیره‌ای می‌توانند با سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌ها، تجهیزات بندری، پایانه‌های کانتینری و خدماتی مانند سوخت‌رسانی به کشتی‌ها، از نقش صرفاً عبوری به هاب‌های خدماتی و ارزش‌افزا ارتقا یابند.

وی تصریح کرد: این تحول چند پیامد مهم دارد؛ نخست کاهش وابستگی به واسطه‌های خارجی، دوم افزایش سهم ارزش افزوده لجستیک در داخل کشور و سوم فراهم شدن امکان پاسخ‌گویی سریع‌تر در شرایط بحران. در کنار بنادر داخلی، استفاده مکمل از هاب‌ها و بنادر منطقه‌ای نیز اهمیت دارد.

این مقام صنفی ادامه داد: شبکه هاب‌های منطقه‌ای در پیرامون ایران این امکان را فراهم می‌کند که بخشی از واردات و صادرات از طریق بنادر منطقه‌ای با ریسک عملیاتی و بانکی کمتر انجام شود و خدماتی مانند صادرات مجدد، سوئیچ اسناد، انبارش و تجمیع یا تفکیک محموله‌ها در نزدیک‌ترین نقطه به ایران انجام گیرد.

وی تأکید کرد: برای کالاهای حساس یا اساسی نیز باید مسیرهای پشتیبان تعریف شود تا در صورت اختلال در یک هاب، جریان حمل‌ونقل متوقف نشود. ترکیب بنادر داخلی و هاب‌های خارجی در قالب یک شبکه دریایی مکمل، به‌مراتب پایدارتر از اتکا به یک نقطه منفرد است.

مسیرهای ریلی و زمینی؛ ستون فقرات تاب‌آوری در سناریوهای اختلال دریایی

سنندجی با اشاره به اهمیت زیرساخت‌های ریلی و زمینی گفت: در سناریوی تشدید ریسک‌ها یا محدودیت در برخی مسیرهای دریایی، مزیت نسبی ایران در کریدورهای ریلی و زمینی بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند. یکی از محورهای کلیدی، اتصال کامل بنادر جنوبی به‌ویژه بنادر اقیانوسی به شبکه ریلی سراسری است؛ این اتصال امکان می‌دهد کالا پس از تخلیه در بنادر جنوبی، بدون وابستگی به مسیرهای محدود، از طریق ریل به مراکز مصرف و همچنین به مرزهای غربی، شمال‌غربی و شمالی منتقل شود.

وی ادامه داد: فعال‌سازی کریدورهای شرقی - غربی نظیر مسیرهای ترانزیتی مشابه (ITI) می‌تواند کشورهای آسیای جنوبی و جنوب‌شرقی را از طریق ایران به ترکیه و اروپا متصل کند؛ این امر به تنوع‌بخشی مبادی و مقاصد کمک کرده، نقش ترانزیتی ایران را تقویت می‌کند و در شرایط محدودیت دریایی، مسیر جایگزین نسبی برای جریان کالا فراهم می‌سازد.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی یادآور شد: همچنین تقویت کریدورهای شمال - جنوب که ایران را از طریق ریلی و جاده‌ای به کشورهای حوزه خزر، آسیای میانه و روسیه متصل می‌کند، می‌تواند بخشی از بار تجاری را از مسیرهای حساس دریایی به مسیرهای زمینی پایدارتر منتقل کند. به‌طور کلی، ریلی‌سازی بخش بیشتری از حمل‌ونقل ترانزیتی و صادراتی و اتصال آن به بنادر و مرزهای زمینی، محور اصلی افزایش تاب‌آوری شبکه لجستیک کشور محسوب می‌شود.

مرزهای زمینی؛ تکمیل‌کننده حلقه شبکه

وی درباره تکمیل شبکه لجستیک تاب‌آور ایران اظهار کرد: مرزهای زمینی ایران با همسایگان شرقی، غربی و شمال‌غربی، بخش مهمی از ظرفیت تاب‌آوری لجستیک کشور را تشکیل می‌دهند. در چارچوب شبکه پیشنهادی، بخشی از مرزها می‌توانند به‌عنوان درگاه ترانزیت منطقه‌ای عمل کنند و کالا را بین بنادر کشورهای منطقه و داخل ایران جابه‌جا کنند.

سنندجی ادامه داد: برخی دیگر از مرزها نیز ظرفیت اجرای طرح‌های تهاتر کالا در برابر انرژی و توسعه بازارهای مرزی را دارند و می‌توانند نقش اقتصادی مکمل ایفا کنند.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تصریح کرد: با ارتقای پایانه‌های مرزی، دیجیتالی‌سازی رویه‌های گمرکی و هماهنگی نهادی، می‌توان زمان توقف کامیون‌ها و واگن‌ها در مرزها را به‌طور ملموس کاهش داد و بهره‌وری شبکه را افزایش داد.

نقش شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایرانی

وی افزود: نکته بسیار مهم این است که شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی کالای ایرانی، از نظر فنی و تجربی، ظرفیت کار با شبکه چندمسیره و چندمدی را دارند. بسیاری از این شرکت‌ها در سال‌های اخیر به‌صورت عملی توانسته‌اند با ترکیب مسیرهای دریایی، ریلی و جاده‌ای، استفاده از هاب‌های مختلف منطقه‌ای و طراحی راه‌حل‌های اختصاصی برای مشتریان، حمل‌ونقل را حتی در شرایط محدودیت و تحریم ادامه دهند.

سنندجی یادآور شد: آنچه اکنون نیاز است، چارچوب‌مند کردن این تجربیات در قالب یک استراتژی ملی و شبکه طراحی‌شده است. در این چارچوب باید شرکت‌ها از قبل سناریوهای جایگزین برای اختلال در مسیرهای اصلی داشته باشند، داده‌ها و تجربیات میدانی آن‌ها در سیاست‌گذاری حمل‌ونقل و توسعه زیرساخت لحاظ شود و ارتباط نزدیک‌تری میان بخش خصوصی و دستگاه‌های حاکمیتی حوزه حمل‌ونقل و گمرک برقرار شود.

ویژگی‌های شبکه لجستیک تاب‌آور ایران

وی گفت: شبکه لجستیک تاب‌آور برای ایران باید چند ویژگی کلیدی داشته باشد؛ نخست، تنوع در مقاصد، مبادی و مدهای حمل‌ونقل شامل دریا، ریل و جاده و پرهیز از هرگونه اتکای تک‌محور است. دوم، تقویت بنادر داخلی و هاب‌های چندوجهی برای افزایش ارزش افزوده داخلی و کاهش وابستگی به واسطه‌ها.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی ادامه داد: سوم، توسعه و اتصال کریدورهای ریلی و زمینی بین‌المللی به‌عنوان پشتوانه سناریوهای اختلال دریایی است. چهارم، به‌کارگیری نظام‌مند ظرفیت شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایرانی در طراحی و اجرای مسیرهای جایگزین.

وی تاکید کرد: پنجم، هماهنگی سیاستی و نهادی میان دستگاه‌های مسئول برای پشتیبانی از این شبکه در سطح مقررات، زیرساخت و رویه‌ها ضروری است.

سنندجی در پایان خاطرنشان کرد: چنین شبکه‌ای در صورت استقرار و پایش مستمر، می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری کارشناسان حمل‌ونقل بین‌المللی قرار گیرد و در ارزیابی ریسک و طراحی راهکارهای عملیاتی در شرایط مختلف منطقه‌ای، قابل اتکا و استناد باشد./مهر