تعمیق روابط تجاری ایران و اوراسیا در سایه جنگ

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ آمارهای قطعی صادرات و واردات ایران به پنج کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا (ارمنستان، بلاروس، روسیه، قزاقستان و قرقیزستان) در دوازده ماهه سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که با وجود کاهش ۲.۵ درصدی وزنی صادرات، ارزش ارزی صادرات فقط ۱.۵ درصد افت داشته و از سوی دیگر، واردات از این منطقه با رشد ۱۱ درصدی از لحاظ وزنی و ۲۰ درصدی از لحاظ ارزی مواجه شده است؛ روندی که نشان‌دهنده تعمیق روابط تجاری تهران با اوراسیا، به ویژه پس از جنگ تحمیلی اخیر است. 

بر اساس آخرین آمارهای گمرکی ایران از تجارت خارجی با پنج کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا شامل ارمنستان، بلاروس، روسیه، قزاقستان و قرقیزستان در بازه زمانی دوازده ماهه سال ۱۴۰۴، مجموع صادرات ایران به این کشورها به حدود ۵ میلیون تن کالا با ارزشی معادل ۲ میلیارد دلار رسیده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال قبل (۱۴۰۳)، حجم صادرات ایران به اوراسیا حدود ۵.۱ میلیون تن بوده که نشان‌دهنده کاهش ۲.۵ درصدی در وزن کالاهای صادراتی است. با این حال، ارزش ارزی صادرات در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل تنها ۱.۵ درصد افت داشته که بیانگر تغییر ترکیب کالاهای صادراتی به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر است. 

در سوی دیگر مبادلات تجاری، ایران از پنج کشور یادشده حدود ۹.۸ میلیون تن کالا وارد کرده است. ارزش این واردات نیز به حدود ۴.۹۶ میلیارد دلار رسیده است. مقایسه این ارقام با مدت مشابه سال قبل نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۳، حجم واردات ایران از اوراسیا حدود ۸.۷ میلیون تن بوده است. بر این اساس، واردات از اوراسیا در سال ۱۴۰۴ از نظر وزنی حدود ۱۱ درصد رشد داشته است. همچنین از لحاظ ارزش ارزی، واردات از اوراسیا با رشد حدود ۲۰ درصدی مواجه شده که نشان‌دهنده افزایش قابل توجه وابستگی تجاری ایران به این منطقه در مقایسه با سال قبل است. 

نکته حائز اهمیت، تراز تجاری ایران با اوراسیاست. با احتساب صادرات ۲ میلیارد دلاری در برابر واردات ۴.۹۶ میلیارد دلاری، تراز تجاری ایران با این پنج کشور منفی ۲.۹۶ میلیارد دلار ثبت شده است. به عبارت دیگر، حجم واردات ایران از اوراسیا بیش از دو برابر صادرات ایران به این منطقه است. این موضوع اگرچه از منظر تامین نیازهای داخلی مزیت محسوب می‌شود اما از نظر ایجاد موازنه تجاری، چالشی است که باید در دستور کار سیاست‌گذاران تجاری کشور قرار گیرد. 

از منظر تحلیلی، آنچه این آمارها را برجسته می‌کند، روند تعمیق روابط تجاری ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، به ویژه پس از جنگ تحمیلی اخیر است. باید توجه داشت که اورسیا یکی از مبادی مهم واردات کالاهای اساسی محسوب می‌شود و از این حیث برای ایران حائز اهمیت است. جنگ ۴۰ روزه اخیر که عمدتا مسیرهای تجاری جنوب کشور را تحت تاثیر قرار داد، عملا ایران را به سمت تقویت کریدورهای شمالی و شرقی سوق داد. در این میان، اوراسیا به عنوان یک مقصد و مبدا قابل اعتماد برای تامین کالاهای اساسی، مواد اولیه و محصولات صنعتی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. 

روسیه به عنوان بزرگترین اقتصاد منطقه اوراسیا، سهم عمده‌ای از این مبادلات را به خود اختصاص داده است. افزایش ۲۰ درصدی ارزش واردات از اوراسیا در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل، نشان‌دهنده شتاب گرفتن این روند در ماه‌های پس از جنگ است. کارشناسان معتقدند با توجه به تغییر ژئوپلیتیک منطقه و نیاز ایران به تنوع‌بخشی به مقاصد و منابع تجاری، روند صعودی مبادلات با اوراسیا در سال‌های آینده نیز ادامه خواهد یافت. 

با این حال، کاهش ۲.۵ درصدی وزنی صادرات ایران به اوراسیا در کنار رشد ۱۱ درصدی واردات، زنگ خطری برای سیاست‌گذاران تجاری کشور است. به نظر می‌رسد برای دستیابی به تراز تجاری متوازن با اوراسیا، باید برنامه‌های تهاجمی‌تری برای افزایش صادرات غیرنفتی به این منطقه تدوین شود. محصولات معدنی، مواد غذایی، مصالح ساختمانی و محصولات کشاورزی از جمله کالاهایی هستند که ظرفیت بالایی برای افزایش سهم ایران در بازار اوراسیا دارند. 

در مجموع، آمارهای دوازده ماهه سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که جنگ تحمیلی اخیر اگرچه مسیرهای تجاری جنوب را با اختلال مواجه کرد اما به نوعی کاتالیزوری برای تعمیق روابط تجاری ایران با شمال (اوراسیا) تبدیل شده است. رشد ۱۱ درصدی وزنی و ۲۰ درصدی ارزی واردات از اوراسیا در کنار کاهش فقط ۱.۵ درصدی ارزش صادرات به این منطقه، گویای این واقعیت است که کریدور شمالی در حال جایگزینی بخشی از ظرفیت‌های از دست رفته جنوب است. تداوم این روند با حفظ کیفیت و افزایش تنوع کالاهای صادراتی، می‌تواند ایران را به یک هاب تجاری بین جنوب و شمال تبدیل کند؛ هدفی که در صورت تحقق، اثرات جنگ را در بلندمدت به یک فرصت راهبردی تبدیل خواهد کرد.