تشدید تنش در تنگه هرمز به قیمت رفاه غرب و شرق جهان تمام می شود

به گزارش اقتصادمعاصر، مهرداد بذرپاش در یادداشتی با اشاره به اینکه ثبات در خلیج فارس، به طور مستقیم با سلامت و پایداری اقتصادهای بزرگ در سراسر جهان گره خورده است نوشت: واقعیت تلخ برای غرب آن است که هیچ جایگزین کوتاه مدتی برای انرژی خلیج فارس وجود ندارد و هرگونه تشدید عملیات نظامی، نه تنها امنیت منطقه، بلکه رفاه اقتصادی شهروندان غرب و شرق جهان را نیز به خطر خواهد انداخت.

متن کامل یادداشت مهرداد بذرپاش با عنوان «جایگاه ژئوپلیتیک انرژی غرب آسیا و پیامدهای جنگ؛ بازتعریف معادله قدرت» به شرح زیر است:

جایگاه ژئوپلیتیک انرژی منطقه و پیامدهای جنگ

منطقه غرب آسیا و حوزه خلیج فارس، به مثابه قلب تپنده انرژی جهان، نقشی بی بدیل در تأمین انرژی جهانی و شکل دهی به نظم بین المللی ایفا می کند. این منطقه، به واسطه در اختیار داشتن بیش از نیمی از ذخایر اثبات شده نفت و گاز جهان، همواره در کانون توجه قدرتهای بزرگ و رقابتهای ژئوپلیتیکی فزاینده بوده است. موقعیت استراتژیک این منطقه، به ویژه در مجاورت با آبراه های حیاتی نظیر تنگه هرمز، باب المندب و کانال سوئز، آن را به گلوگاهی برای انتقال انرژی و تجارت جهانی تبدیل کرده است. این ویژگی، آسیب پذیری خاصی را نیز برای این منطقه به همراه دارد، زیرا هرگونه بی ثباتی یا درگیری می تواند پیامدهای گسترده ای بر بازارهای جهانی انرژی و اقتصاد جهانی داشته باشد.

جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان و با برخورداری از موقعیت استراتژیک منحصربه فرد، نقشی محوری در امنیت انرژی جهانی ایفا می کند. دسترسی به آبهای آزاد از طریق خلیج فارس و دریای عمان، به ویژه تسلط بر تنگه راهبردی هرمز، به ایران امکان می دهد تا بر جریان انتقال انرژی و تجارت دریایی در این منطقه حساس، تأثیر قابل توجهی داشته باشد. این موقعیت ژئوپلیتیک، ایران را به بازیگری کلیدی در معادلات منطقه ای و بین المللی تبدیل کرده است.

در شرایط کنونی که منطقه غرب آسیا درگیر جنگی ترکیبی و پیچیده شده است، درک عمیق ابعاد این درگیری و تأثیرات چندوجهی آن بر بازار انرژی، از اهمیت حیاتی برخوردار است. این جنگ، فراتر از درگیری های نظامی سنتی، شامل ابعاد سایبری، اقتصادی، اطلاعاتی و دیپلماتیک نیز می شود. پیامدهای این جنگ بر امنیت انرژی، قیمت های جهانی نفت و گاز، مسیرهای انتقال انرژی و همچنین روابط قدرت در منطقه، بسیار گسترده و تعیین کننده خواهد بود. بنابراین، برای تدوین استراتژی های کلان و اتخاذ سیاستهای مؤثر در حوزه های انرژی، امنیت ملی و سیاست خارجی، ضروری است تا با تحلیل همه جانبه این تحوالت و پیش بینی سناریوهای محتمل، آمادگی الزم را برای مواجهه با چالشها و بهره برداری از فرصت های پیش رو، کسب نمود

وضعیت منطقه و اهمیت آن در حوزه انرژی

منطقه خلیج فارس به عنوان یکی از قطب های اصلی انرژی جهان، دارای ذخایر گسترده ای از نفت و گاز در 7 کشور اطراف آن است که نقش محوری در اقتصاد جهانی ایفا می کنند. ایران، با برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان (حدود 1134 تریلیون فوت مکعب) و سومین ذخایر بزرگ نفت (حدود 209 میلیارد بشکه)، موقعیت ژئوپلیتیک منحصربه فردی دارد. تسلط بر تنگه هرمز، به عنوان یک گلوگاه حیاتی برای تجارت انرژی جهانی، به ایران امکان می دهد تا نقشی اساسی در سیاستهای انرژی منطقه ای و جهانی ایفا کند.
در میان همسایگان، قطر با ذخایر عظیم گازی (871 تریلیون فوت مکعب) سکوی سوم جهان است و با تمرکز بر صادرات گاز مایع (LNG)، بازیگر ویژه ای در بازار محسوب می شود. در مقابل، عربستان سعودی با 267 میلیارد بشکه نفت، دومین دارنده ذخایر نفتی جهان است و نقش کلیدی در قیمت گذاری نفت دارد. اگرچه ذخایر گازی عربستان (213 تریلیون فوت مکعب) در رتبه هشتم جهانی قرار دارد، اما این کشور می تواند در کنار قطر، نقش مکملی در تأمین امنیت انرژی منطقه ایفا کند.
کشورهای عراق، امارات متحده عربی و کویت به ترتیب با ذخایر نفت ،145 113 و 102 میلیارد بشکه، در رتبه های پنجم تا هفتم جهانی قرار دارند و به عنوان دیگر تأمین کنندگان اصلی انرژی جهانی فعالیت می کنند. امارات متحده عربی با 210 تریلیون فوت مکعب ذخایر گاز، در رتبه نهم جهانی قرار گرفته و کویت نیز با 60 تریلیون فوت مکعب گاز و 102 میلیارد بشکه نفت، در رتبه های 18 و 7 جهانی قرار دارد. بحرین با ذخایر نفت و گاز بسیار کم (120 میلیون بشکه نفت و 2 تریلیون فوت مکعب گاز)، نقش محدودتری در منطقه دارد و بیشتر به عنوان یک کشور کوچک در منطقه خلیج فارس با اثرگذاری کم شناخته می شود. این توزیع ذخایر، منطقه خلیج فارس را به یکی از مهم ترین مناطق تأمین انرژی جهانی تبدیل کرده است، به طوری که این کشورها به عنوان بخشی از سیستم جهانی انرژی، بر قیمتگذاری و تأمین نفت و گاز در سطح جهانی تأثیرگذار هستند.

 اگرچه نقش تنگه هرمز و منطقه خاورمیانه در حوزه انرژی بسیار پر رنگ است، اما نباید از اهمیت و تاثیرگذاری محصولات ثانویه و پایین دست هیدروکربن ها مانند اوره (که افزایش قیمت 46 درصدی را در دوره یک ماهه جنگ متحمل شده است)، آمونیاک و. . . به سادگی عبور کرد. این محصولات نقش مهمی در صنایع مختلف، از جمله کشاورزی، ایفا می کنند و تنگه هرمز، به عنوان مسیری حیاتی برای تجارت این محصوالت، امنیت غذایی جهانی را نیز تحت تأثیر قرار می دهد.

وضعیت جنگی پیش رو و آثار آن

بسته شدن تنگه هرمز و آسیب به زیرساختهای انرژی منطقه، پیامدهای فاجعه باری برای اقتصاد جهانی در پی خواهد داشت. تنگه هرمز، گلوگاه حیاتی برای انتقال هیدروکربن ها از خلیج فارس به بازارهای جهانی است و اختلال در عبور و مرور کشتیها در این تنگه، می تواند به سرعت عرضه جهانی نفت و گاز را کاهش دهد و قیمتها را به شدت افزایش دهد. در میان آبراه های استراتژیک جهان، تنگه هرمز که تنها خروجی دریایی خلیج فارس به آب های بین المللی است، یک نقطه ترانزیت اجتناب ناپذیر برای صادرات انرژی منطقه است.

تنگه هرمز 21 مایل در طولانی  ترین بخش خود طول داشته که تنها در دو مایل آن امکان کشتیرانی وجود دارد. برای دور زدن تنگه هرمز، گزینه های اندکی وجود دارد. دو کشور امارات متحده عربی و عربستان سعودی دارای خط لوله هایی برای دور زدن تنگه هرمز هستند. مجموع ظرفیت این خط لوله ها در ابتدای سال 2017 میالدی 6. 6 میلیون بشکه در روز بوده است. اما تمام این ظرفیت نیر پاسخگوی قطع صادرات 14 الی 15 میلیون بشکه ای نفت از تنگه هرمز نخواهد بود. البته این تنها مربوط به صادرات نفت است. نمودار زیر تجارت برخی اقلام مهم صادراتی از تنگه هرمز و اثرات ثانویه هرگونه محدودیت در این گلوگاه را نشان می دهد.
این داده ها نشان می دهد که تنگه هرمز نقش فوق العاده مهمی در جریان تجارت جهانی انرژی و کالاهای پتروشیمی خصوصاً مرتبط با کشاورزی دارد. بخش قابل توجهی از صادرات جهانی اقلامی مانند ال پیجی و اوره از این مسیر عبور می کند. به عنوان مثال، 37 درصد از کل صادرات جهانی ال پیجی (LPG)از تنگه هرمز عبور می کند. به همین ترتیب، 35 درصد متانول، 30 درصد اوره، 24 درصد نفتا، 23 درصد سوخت جت، 21 درصد نفت، 20 درصد ال انجی  (LNG)و 15 درصد پلی اتیلن نیز از این مسیر حیاتی حمل می شوند. حتی 8 درصد از صادرات جهانی آلومینیوم نیز از این تنگه عبور می کند. به همین دلیل هرگونه اختلال در تردد کشتی ها یا بسته شدن این گذرگاه می تواند بلافاصله عرضه جهانی این کالاها را کاهش دهد، هزینه حمل و نقل را بالا ببرد و باعث جهش قیمتها در بازارهای بین المللی شود.

داده ها نشان می دهد که قیمت نفت در روز 13 فروردین در محدوده 110 دلار قرار دارد. پیش بینی ها حاکی از آن است که در سناریوی تنش شدید و انسداد کامل تنگه، قیمت نفت تا 150 دلار برسد و قیمت ال انجی نیز تا 220 درصد نسبت به پیش از آغاز تنش ها افزایش یابد. همچنین مطابق محاسبه بانک های بین المللی، تأثیر این افزایش قیمتها بر اروپا (تنها در حوزه نفت)، افزایش تورم به 5. 5 درصد، کاهش رشد اقتصادی به میزان 0. 9 درصد و کاهش تولید ناخالص داخلی به میزان 0. 1 درصد خواهد بود. مطابق با برآوردهای بانک مرکزی اروپا نیز 10 درصد از تورم گاز طبیعی به تورم سالانه منتقل خواهد شد (به عبارتی حدود 4 درصد تورم مضاعف اگر قیمتها در سطح 50 یورو به ازای هر مگاوات ساعت تا انتهای 2026 باقی بمانند) که بار دیگر نقش بسزای تنگه هرمز در زندگی ساکنین اروپا را نشان می دهد. در آمریکا نیز پیش بینی می شود هر ده دلار افزایش قیمت نفت معادل افزایش تورم به میزان 0. 3 تا 0. 4 واحد درصد باشد و تورم این کشور به 5. 5 درصد افزایش یابد.

همچنین، برخی تحلیل ها سناریوهای متفاوتی را برای اروپا پیش بینی کرده اند. نمودار زیر این سناریوها را نشان می دهد. در خط پایه جدید در نمودار، فرض بر این است که یک درگیری کوتاه مدت موجب ایجاد وقفه های محدود در عبور انرژی از تنگه هرمز می شود. وقفه هایی که قیمت نفت و گاز را در بهار افزایش می دهد اما با عادی شدن جریان ترانزیت، در تابستان کاهش می یابد. نتیجه این نوسان، بالا رفتن حدود نیم واحد درصدی تورم منطقه یورو در سال 2026 و کاهش اندک رشد اقتصادی است. اثری که تا سال 2027 نیز از بین می رود.
سناریوی اول شرایطی را تصویر می کند که در آن اختلالات زنجیره تأمین به طور مداوم ادامه پیدا می کند و فشار قیمتی پایدارتر می شود. در سناریوی دوم، بسته شدن کامل و طولانی مدت تنگه هرمز به عنوان یک شوک شدید مطرح است که می تواند جریان جهانی انرژی را مختل و بازارها را با ناپایداری قابل توجه روبه رو کند. سناریوی سوم مرحله ای فراتر را در نظر می گیرد. وضعیتی که در آن زیرساختهای حیاتی انرژی در منطقه آسیب گسترده می بینند و اثرات اقتصادی، فراتر از یک شوک قیمتی کوتاه مدت، به سطح اختلال عمیق در عرضه و امنیت انرژی می رسد و در این سناریو قیمت نفت به حدود 150 دلار می رسد. عالوه بر این، تورم ناشی از افزایش قیمت انرژی قدرت خرید خانوارها و مصرف خصوصی را کاهش داده و به دلیل عدم قطعیت و هزینه های بالاتر، سرمایه گذاری و صادرات صنایع انرژی بر را محدود می کند. در سناریوی پایه، رشد اقتصادی 0. 1 درصد کمتر می شود، اما در سناریوی تخریب زیرساختهای حیاتی، این کاهش به 0. 7  درصد می رسد و بهبود رشد در سال 2027 نیز با تأخیر مواجه خواهد شد. نمودار زیر رشد اقتصادی اروپا را در سناریوهای یادشده نشان می دهد. همچنین، در صورت اختلال طولانی مدت، تورم می تواند در 2026 و 2027  به بالای 5 درصد و اوج آن به بیش از 6 درصد برسد. زیرا علاوه بر گرانی مستقیم انرژی، اثرات ثانویه ناشی از افزایش هزینه های تولید نیز به تورم دامن می زند.
در مجموع منطقه خلیج فارس به دلیل دارا بودن ظرفیت های عظیم نفت و گاز، اهمیت استراتژیک و مرکزیت ژئوپلیتیکی، نقش حیاتی در تأمین انرژی جهانی ایفا می کند. هر نوع تنش یا اختلال در این منطقه، به ویژه در مسیرهای حیاتی مانند تنگه هرمز، می تواند منجر به شوک های بزرگ قیمتی، تورم جهانی و کاهش رشد اقتصادی در کشورهای دیگر شود. وابستگی شدید بازارهای جهانی به این مسیر حساس در کنار در هم تنیدگی فزاینده اقتصاد جهانی در چند دهه اخیر، آسیب پذیری اقتصاد جهانی را در برابر خطرات امنیتی، سیاسی و جنگهای احتمالی افزایش می دهد و نشان می دهد که ثبات در خلیج فارس، به طور مستقیم با سلامت و پایداری اقتصادهای بزرگ در سراسر جهان گره خورده است.

در مقابل، زنجیره های تأمین انرژی و زیرساختهای جایگزین محدود و ناکافی، امکان جبران کامل کاهش یا قطع عرضه نفت و گاز در این منطقه را دشوار می کند. در نتیجه، هرگونه ناپایداری در این حوزه می تواند آسیبهای جبران ناپذیری به بازارهای جهانی وارد کند، روند رشد اقتصادی را مختل و بحران های گسترده ای در سطح ملی برای کشورها ایجاد نماید. نکته حائز اهمیت در این معادلات پیچیده، «قدرت بازدارندگی  جمهوری اسلامی ایران است. ایران با درک عمیق از حساسیت بازارهای جهانی به امنیت این شریان حیاتی، همواره بر حفظ امنیت دریانوردی در چارچوب منافع ملی تأکید داشته است. اما در عین حال، قدرت ایران در مدیریت گلوگاه هرمز به عنوان یک اهرم فشار استراتژیک عمل می کند که قدرت های سلطه گر را مجبور به بازمحاسبه دقیق تر می کند. واقعیت تلخ برای غرب آن است که هیچ جایگزین کوتاه مدتی برای انرژی خلیج فارس وجود ندارد و هرگونه تشدید عملیات نظامی، نه تنها امنیت منطقه، بلکه رفاه اقتصادی شهروندان غرب و شرق جهان را نیز به خطر خواهد انداخت./تسنیم