آیا انسداد تنگه هرمز موج تازه گرانی غذا را رقم می‌زند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تنگه هرمز از دهه‌ها پیش به‌ عنوان یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان شناخته می‌شود؛ آبراهی باریک اما فوق‌العاده راهبردی که خلیج فارس را به دریای عمان و سپس به اقیانوس هند متصل می‌کند. اهمیت این تنگه فقط به موقعیت جغرافیایی آن محدود نمی‌شود، بلکه به دلیل حجم عظیم تجارت انرژی و کالاهایی که از آن عبور می‌کند، به یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های اقتصاد جهانی تبدیل شده است. 

در شرایطی که تنش‌های منطقه‌ای افزایش یافته و ایران در پاسخ به تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی مانع از تردد کشتی‌های آن‌ها از این آبراهه شده است، بازارهای جهانی به سرعت واکنش نشان داده‌اند. افزایش قیمت نفت، نگرانی شرکت‌های کشتیرانی از ریسک‌های امنیتی و توقف برخی کشتی‌ها در مسیرهای دریایی، نشانه‌هایی از تاثیر فوری این بحران بر اقتصاد جهانی است. 

اما واقعیت این است که پیامدهای چنین بحرانی فقط به بازار انرژی محدود نمی‌شود. اختلال در این مسیر دریایی می‌تواند زنجیره تامین جهانی را دچار اختلال کند، هزینه‌های حمل‌ونقل را افزایش دهد و حتی قیمت مواد غذایی را در بسیاری از کشورها بالا ببرد. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند که بحران احتمالی در تنگه هرمز می‌تواند به یک شوک اقتصادی چندبعدی در سطح جهان تبدیل شود. 

شاهراهی که بازار انرژی جهان به آن وابسته است 

بخش قابل توجهی از صادرات نفت و گاز کشورهای حوزه خلیج فارس از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی انجام می‌شود. کشورهایی مانند عربستان سعودی، عراق، کویت، امارات متحده عربی و قطر برای صادرات بخش بزرگی از منابع انرژی خود به این مسیر وابسته هستند و هرگونه اختلال در آن می‌تواند جریان عرضه انرژی به بازارهای جهانی را تحت تاثیر قرار دهد.

بازار نفت به‌ طور سنتی نسبت به تحولات ژئوپلیتیکی در این منطقه حساس است. حتی احتمال بروز ناامنی در مسیرهای کشتیرانی نیز می‌تواند باعث افزایش قیمت‌ها شود، زیرا معامله‌گران انرژی به سرعت ریسک‌های احتمالی را در قیمت‌ها لحاظ می‌کنند. 

در شرایط فعلی نیز افزایش تنش‌ها موجب شده است قیمت نفت در بازارهای جهانی روند صعودی به خود بگیرد. این افزایش قیمت نه‌ فقط بر هزینه سوخت و انرژی در کشورهای مختلف اثر می‌گذارد، بلکه بر بسیاری از صنایع از حمل‌ونقل و تولید گرفته تا صنعت کشاورزی و تولید مواد غذایی نیز تاثیرگذار است. افزایش قیمت انرژی معمولا یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد تورم در اقتصاد جهانی محسوب می‌شود. به همین دلیل هرگونه بحران در مسیرهای اصلی انتقال انرژی می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار نفت داشته باشد و بخش‌های مختلف اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار دهد. 

اختلال در تجارت جهانی و افزایش هزینه‌های لجستیکی 

علاوه بر انرژی، تنگه هرمز نقش مهمی در جابه‌جایی کالاهای مصرفی و مواد اولیه در جهان دارد. بنادر بزرگ منطقه خلیج فارس در سال‌های اخیر به مراکز مهمی برای ترانزیت کالا تبدیل شده‌اند و بخش قابل توجهی از تجارت میان آسیا، اروپا و آفریقا از طریق این منطقه انجام می‌شود. 

در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در عبور کشتی‌ها از این مسیر می‌تواند زنجیره‌های تامین جهانی را دچار مشکل کند. توقف کشتی‌ها یا تغییر مسیر آن‌ها به مسیرهای طولانی‌تر، هزینه حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد و زمان تحویل کالاها را نیز طولانی‌تر می‌کند.

افزایش هزینه‌های لجستیکی معمولا به سرعت در قیمت کالاها منعکس می‌شود. تولیدکنندگان و واردکنندگان برای جبران هزینه‌های اضافی ناچار می‌شوند قیمت محصولات خود را افزایش دهند و این مساله در نهایت به افزایش قیمت کالاها برای مصرف‌کنندگان منجر می‌شود. 

از سوی دیگر، برخی کالاها به‌ویژه مواد غذایی فاسدشدنی نسبت به تاخیر در حمل‌ونقل بسیار حساس هستند. توقف طولانی‌مدت کشتی‌ها در مسیرهای دریایی می‌تواند باعث از بین رفتن بخشی از این کالاها شود و همین مساله نیز فشار بیشتری بر بازار مواد غذایی وارد می‌کند. 

سایه بحران بر بازار جهانی غذا 

یکی از پیامدهای مهم اما کمتر مورد توجه بحران‌های مرتبط با تنگه هرمز، تاثیر آن بر بازار جهانی نهاده‌های کشاورزی است. کشورهای حوزه خلیج فارس از تولیدکنندگان مهم برخی کودهای شیمیایی در جهان هستند و بخش بزرگی از صادرات این محصولات از طریق مسیرهای دریایی این منطقه انجام می‌شود.

کودهای شیمیایی به‌ ویژه کودهای نیتروژنه نقش اساسی در افزایش بهره‌وری کشاورزی دارند و در بسیاری از کشورها سهم قابل توجهی از هزینه تولید محصولات کشاورزی را تشکیل می‌دهند. به همین دلیل افزایش قیمت یا محدود شدن عرضه این نهاده‌ها می‌تواند مستقیما بر قیمت محصولات غذایی اثر بگذارد. 

در صورتی که وضعیت موجود در مسیرهای حمل‌ونقل دریایی ادامه پیدا کند، احتمال افزایش قیمت کودهای شیمیایی و سایر نهاده‌های کشاورزی وجود دارد. این موضوع می‌تواند هزینه تولید محصولات اساسی مانند گندم، ذرت و برنج را افزایش دهد و در نهایت به رشد قیمت مواد غذایی در بازارهای جهانی منجر شود.

برای بسیاری از کشورهای واردکننده مواد غذایی، چنین وضعیتی می‌تواند چالش‌های جدی اقتصادی و اجتماعی ایجاد کند. افزایش قیمت جهانی غذا معمولا بیشترین فشار را بر کشورهای در حال توسعه وارد می‌کند؛ کشورهایی که وابستگی بیشتری به واردات محصولات کشاورزی دارند. 

آیا جهان با موج تازه تورم روبه‌رو می‌شود؟ 

اقتصاد جهانی در سال‌های اخیر بارها با شوک‌های ناشی از اختلال در زنجیره‌های تامین مواجه شده است. بحران همه‌گیری کرونا، جنگ در اوکراین و تنش‌های ژئوپلیتیکی در مناطق مختلف جهان نشان داد که چگونه اختلال در مسیرهای کلیدی تجارت می‌تواند اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار دهد. 

در چنین شرایطی، بروز بحران در یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی می‌تواند اثرات گسترده‌ای داشته باشد. افزایش قیمت انرژی، رشد هزینه‌های حمل‌ونقل و بالا رفتن قیمت مواد غذایی سه عاملی هستند که می‌توانند به شکل همزمان نرخ تورم در بسیاری از کشورها را افزایش دهند. 

بانک‌های مرکزی در کشورهای مختلف طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با افزایش نرخ بهره تورم را کنترل کنند اما بروز شوک‌های جدید در بازار انرژی یا تجارت جهانی می‌تواند این تلاش‌ها را با چالش جدی مواجه کند. در نهایت باید توجه داشت که تنگه هرمز فقط یک مسیر جغرافیایی نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال اقتصادهای جهان به یکدیگر است. هرگونه اتفاق در این منطقه می‌تواند اثراتی فراتر از مرزهای خاورمیانه داشته باشد و حتی بر قیمت کالاهایی که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان روزانه مصرف می‌کنند تاثیر بگذارد. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده ثبات اقتصادی جهان تا حد زیادی به امنیت مسیرهای حیاتی تجارت وابسته است. تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین این مسیرهاست؛ گلوگاهی باریک که سرنوشت بخشی از تجارت، انرژی و امنیت غذایی جهان به آن گره خورده است.