ظرفیت مغفول مناطق آزاد برای رشد ارزی اقتصاد کشور؛ دلایل عدم تحقق چیست؟

به گزارش اقتصاد معاصر؛ کمال ابراهیمی کاوری، تحلیلگر مناطق آزاد تجاری به بررسی نقش مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی در رشد ارزی اقتصاد ایران پرداخت و اظهار کرد: در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت‌های ارزی، فشار بر منابع خارجی و ضرورت تنوع‌بخشی به درآمدهای ارزی مواجه است، این پرسش مطرح می‌شود که مناطق آزاد تا چه اندازه می‌توانند به موتور ارزآوری کشور تبدیل شوند.

وی افزود: فلسفه شکل‌گیری مناطق آزاد در جهان، ایجاد دروازه‌هایی برای اتصال اقتصاد ملی به بازارهای بین‌المللی است؛ دروازه‌هایی برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی، توسعه صادرات، تولید رقابتی و شکل‌دهی به زنجیره‌های ارزش فرامرزی. در این الگو، مناطق آزاد نه مصرف‌کننده ارز بلکه تولیدکننده ارز محسوب می‌شوند.

این کارشناس مناطق آزاد تجاری بیان کرد: مناطق آزاد باید از طریق جذب سرمایه خارجی، توسعه صادرات مجدد، تولید صادرات‌محور، ارائه خدمات لجستیکی، گردشگری بین‌المللی و فعالیت‌های مالی، جریان ورودی ارز به کشور را تقویت کنند. اگر این مأموریت به‌درستی تعریف و اجرا شود، مناطق آزاد می‌توانند نقش مؤثری در تقویت تراز ارزی کشور ایفا کنند.

وی با اشاره به مزیت‌های ژئواکونومیک ایران ادامه داد: دسترسی به آب‌های آزاد، همجواری با بازارهای منطقه‌ای پرتقاضا، قرارگیری در مسیر کریدورهای ترانزیتی و پیوند با اقتصادهای آسیایی و خاورمیانه‌ای، ظرفیت کم‌نظیری برای مناطق آزاد ایجاد کرده است. این مناطق می‌توانند به سکوی صادراتی برای تولید کالا جهت بازارهای همسایه، ارائه خدمات فنی و مهندسی، پردازش و صادرات مجدد و همچنین تبدیل شدن به مراکز لجستیکی منطقه‌ای تبدیل شوند.

ابراهیمی کاوری یادآور شد: هر یک از این حوزه‌ها می‌تواند جریان ارزی پایدار ایجاد کند، اما واقعیت موجود نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان ظرفیت بالقوه و عملکرد بالفعل مناطق آزاد وجود دارد.

وی تاکید کرد: در برخی موارد، مناطق آزاد بیشتر به مراکز واردات و توزیع کالا تبدیل شده‌اند تا پایگاه‌های تولید و صادرات. این رویکرد نه‌تنها به رشد ارزی اقتصاد کمک نمی‌کند بلکه در مواردی به خروج ارز نیز منجر می‌شود. اگر مناطق آزاد به سمت تولید صادرات‌محور و جذب سرمایه‌گذاری خارجی واقعی حرکت نکنند، نقش آنها در اقتصاد ارزی کشور محدود باقی می‌ماند.

این کارشناس مناطق آزاد تجاری با تأکید بر تنوع‌بخشی به منابع ارزآوری گفت: ارزآوری پایدار صرفاً به صادرات کالا محدود نمی‌شود. توسعه گردشگری خارجی، خدمات درمانی بین‌المللی، آموزش برون‌مرزی، تجارت دیجیتال، صنایع خلاق و خدمات مالی می‌تواند سبد درآمد ارزی کشور را متنوع کند.

ابراهیمی کاوری اظهار کرد: مناطق آزاد به دلیل انعطاف‌پذیری مقرراتی و ساختار مدیریتی متفاوت، بستر مناسبی برای توسعه این حوزه‌ها دارند؛ اما تحقق این ظرفیت‌ها نیازمند نقشه اقتصادی مشخص و سیاست‌گذاری هدفمند است.

وی با اشاره به ضرورت ایجاد اعتماد در فضای کسب‌وکار ادامه داد: ارزآوری زمانی محقق می‌شود که سرمایه‌گذار خارجی یا صادرکننده داخلی از امنیت حقوقی، ثبات مدیریتی و پیش‌بینی‌پذیری مقررات اطمینان داشته باشد. بدون نظام شفاف، زیرساخت‌های لجستیکی کارآمد، دسترسی نسبی به نظام مالی بین‌المللی و استراتژی صادراتی روشن، انتظار جهش ارزی از مناطق آزاد واقع‌بینانه نیست.

این کارشناس مناطق آزاد تجاری افزود: بازتعریف مأموریت مناطق آزاد به‌عنوان «پایگاه‌های صادرات و ارزآوری» یک ضرورت راهبردی است. هر منطقه آزاد باید مشخص کند در کدام بازار هدف فعالیت می‌کند، چه کالا یا خدماتی ارائه می‌دهد، چه مزیت رقابتی دارد و چگونه جریان ارزی پایدار ایجاد خواهد کرد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: مناطق آزاد ایران می‌توانند به یکی از پیشران‌های مهم رشد ارزی اقتصاد کشور تبدیل شوند، اما این هدف تنها با اصلاح رویکردها و تمرکز بر تولید صادرات‌محور و جذب سرمایه‌گذاری خارجی محقق می‌شود. در غیر این صورت، ظرفیت ارزآوری این مناطق در حد پتانسیل‌های بالقوه باقی خواهد ماند و نقش مؤثری در کاهش فشار ارزی اقتصاد ایفا نخواهد کرد./مهر