نقشه راه تهران–اسلام‌آباد برای عبور از تحریم‌ها

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، ۱۱ مرداد ۱۴۰۴ در رأس هیاتی بلندپایه به منظور سفر رسمی به پاکستان عازم این کشور شد و شب گذشته با استقبال مقامات ایالت پنجاب از جمله نواز شریف، سروزیر این ایالت، و سردار سلیم حیدر خان، استاندار منطقه، وارد شهر لاهور شد. این سفر نخستین دیدار رسمی پزشکیان پس از آغاز دوره ریاست‌جمهوری و همچنین اولین سفر بین‌المللی وی در فضای پساجنگ ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران به شمار می‌رود.

سفر رئیس‌جمهور ایران به لاهور، شهری استراتژیک در مرز پاکستان و هند، فراتر از یک دیدار تشریفاتی تلقی می‌شود. لاهور نه‌تنها یکی از مراکز اصلی اقتصادی و فرهنگی پاکستان است، بلکه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی‌اش، دروازه‌ای برای تعاملات منطقه‌ای به‌شمار می‌رود. حضور پزشکیان در این شهر می‌تواند پیامی روشن از عزم تهران برای تقویت روابط با اسلام‌آباد، توسعه تجارت مرزی، و ایفای نقش فعال‌تر در معادلات اقتصادی جنوب آسیا باشد.

پزشکیان در بیانیه‌های پیش از سفر، هدف اصلی این سفر را توسعه و ارتقای روابط اقتصادی، گسترش تجارت مرزی، افزایش همکاری در حوزه‌های حمل‌ونقل و زیرساخت‌های مشترک، و اتصال ایران به مسیر مهم ابتکار «کمربند-جاده» چین از طریق پاکستان اعلام کرد. وی همچنین بر ضرورت افزایش حجم مبادلات تجاری میان دو کشور از حدود ۳.۱ میلیارد دلار به هدف بلندپروازانه ۱۰ میلیارد دلار تأکید نمود.

وضعیت فعلی تجارت و حمل‌ونقل میان ایران و پاکستان

حجم تجارت دو کشور در سال گذشته بالغ بر ۳ میلیارد و ۱۲۹ میلیون دلار بوده که سهم صادرات ایران حدود ۲ میلیارد و ۴۲۳ میلیون دلار و سهم واردات از پاکستان ۷۰۶ میلیون دلار است. اما به رغم این ارقام، میزان مبادلات اقتصادی بسیار کمتر از ظرفیت واقعی دو کشور است.

یکی از مهم‌ترین دلایل این محدودیت، مشکلات و نارسایی‌های زیرساختی در حوزه حمل‌ونقل است. حمل‌ونقل زمینی در مسیر مرز‌های دو کشور وجود دارد ولی به دلیل کمبود تجهیزات مدرن، ضعف جاده‌ها، و فرسودگی برخی مسیرها، امکان جابه‌جایی سریع و با حجم بالا کالا به طور کامل فراهم نیست. همچنین زیرساخت‌های ریلی ناقص بوده و ارتباط ریلی به صورت گسترده بین دو کشور برقرار نیست.

حمل‌ونقل دریایی تقریباً در سطح صفر قرار دارد؛ در حالی که با توجه به دسترسی پاکستان به آب‌های آزاد و ظرفیت‌های بنادر مهم مانند کراچی و گوادر، استفاده از مسیر‌های دریایی می‌تواند به کاهش هزینه‌های حمل و نقل و افزایش سرعت جابه‌جایی کمک بزرگی کند. در حوزه هوایی نیز پرواز‌های بین دو کشور محدود و عمدتاً باری نیستند که مانع افزایش حجم تجارت سریع و کالا‌های با ارزش افزوده بالا شده است.

نقش بازارچه‌های مرزی در توسعه تجارت

بازارچه‌های مرزی نقش بسیار حیاتی در افزایش حجم مبادلات تجاری و تسهیل دسترسی تجار دارند. در حال حاضر، تعداد بازارچه‌های مرزی فعال میان ایران و پاکستان محدود است و امکانات آنها نیز نیازمند بهبود جدی است. ایجاد بازارچه‌های جدید و ارتقای زیرساخت‌های بازارچه‌های فعلی می‌تواند با کاهش هزینه‌های حمل و نقل و تسریع در فرایند‌های گمرکی، زمینه را برای گسترش تجارت خرد و عمده فراهم کند. این بازارچه‌ها علاوه بر افزایش تبادلات کالا، موجب افزایش تعاملات فرهنگی و اجتماعی میان مرزنشینان دو کشور نیز خواهد شد که در نهایت فضای مطلوبی برای توسعه اقتصادی ایجاد می‌کند.

راهکار‌های گسترش و ارتقای خطوط حمل‌ونقل

۱. نوسازی و توسعه جاده‌های مرزی: ارتقای کیفیت و ظرفیت جاده‌های ارتباطی در مرز‌های مشترک ایران و پاکستان، از جمله محور‌های استراتژیک است. با بهبود جاده‌ها، امکان جابه‌جایی کامیون‌ها با ظرفیت بیشتر و سرعت بالاتر فراهم می‌شود و ترافیک مرزی کاهش می‌یابد.

۲. گسترش خطوط ریلی: ایجاد یا توسعه خطوط ریلی بین ایران و پاکستان می‌تواند باعث انتقال حجم بزرگی از کالا‌ها با هزینه کمتر و مصرف انرژی کمتر نسبت به جاده‌ها شود. مذاکرات و همکاری‌های دو کشور برای اتصال راه‌آهن ایران به شبکه ریلی پاکستان در دستور کار است و پیشرفت در این زمینه موجب تسهیل تجارت خواهد شد.

۳. افزایش ظرفیت حمل‌ونقل دریایی: بهره‌گیری از ظرفیت بنادر پاکستان مانند کراچی و گوادر برای ورود و خروج کالا‌های ایرانی، کاهش هزینه‌های حمل و نقل و زمان ترخیص کالا را به همراه خواهد داشت. ایجاد خطوط کشتیرانی منظم و مجهز بین بنادر ایران و پاکستان می‌تواند حلقه مفقوده تجارت دریایی دو کشور را پر کند.

۴. گسترش حمل‌ونقل هوایی: افزایش پرواز‌های باربری بین دو کشور و استفاده از ظرفیت‌های فرودگاهی می‌تواند انتقال کالا‌های ارزشمند، حساس و سریع‌السیر را تسهیل نماید. این اقدام به ویژه برای کالا‌هایی مانند قطعات الکترونیکی و دارویی اهمیت دارد.

۵. تسهیل امور گمرکی و ایجاد زیرساخت‌های فناوری اطلاعات: اجرای سامانه‌های الکترونیکی برای تسریع فرآیند‌های گمرکی، کاهش کاغذبازی‌ها و جلوگیری از فساد اداری، یکی دیگر از الزامات مهم است که تاثیر مستقیم بر سرعت و حجم مبادلات دارد.

تجارت دوجانبه؛ راهی برای دور زدن تحریم‌ها

در شرایطی که تحریم‌های غرب همچنان به‌عنوان مانعی برای اقتصاد ایران عمل می‌کنند، تحلیلگران بر این باورند که مسیر تجارت با پاکستان می‌تواند یکی از موثرترین راهکار‌های عملی برای دور زدن این فشار‌ها باشد. ایران و پاکستان علاوه بر مرز زمینی گسترده، ظرفیت‌های قابل توجهی برای تبادل پایاپای کالا، استفاده از ارز‌های محلی، و بهره‌گیری از ساختار‌های غیر دلاری دارند. این ویژگی‌ها، امکان تبادل اقتصادی بدون نیاز به شبکه مالی جهانی تحت کنترل غرب را فراهم می‌کند.

ایران تجربه موفق تهاتر کالا با برخی کشور‌های منطقه و استفاده از ارز‌هایی همچون روپیه، یوان و لیر را دارد و می‌تواند از همین مدل برای توسعه تجارت با پاکستان استفاده کند. همچنین، استفاده از بازارچه‌های مرزی و حمل‌ونقل زمینی و دریایی خارج از چارچوب رسمی سوئیفت، راهکاری عملی برای خنثی‌سازی تحریم‌ها محسوب می‌شود.

در کنار این، اتصال به ابتکار کمربند–جاده و استفاده از بنادر گوادر و چابهار نیز ایران را وارد مسیر‌های ترانزیتی آسیایی خواهد کرد که در آن فشار‌های واشنگتن کارایی کمتری دارند. به‌ویژه اگر دو کشور بتوانند از بانک‌های غیرغربی و سیستم‌های پرداخت جایگزین بهره بگیرند، مسیر تجارت پایدار بدون اتکا به دلار، بیشتر از گذشته در دسترس خواهد بود.

چشم‌انداز آینده

بنابراین سفر مسعود پزشکیان به پاکستان فرصتی طلایی برای بازنگری و ارتقای روابط اقتصادی میان دو کشور است. با رفع مشکلات زیرساختی و بهبود بازارچه‌های مرزی، می‌توان انتظار داشت که حجم مبادلات تجاری به سوی هدف بلندپروازانه ۱۰ میلیارد دلار حرکت کند. این توسعه نه تنها باعث افزایش درآمد‌های اقتصادی دو کشور خواهد شد بلکه موجب تقویت روابط سیاسی، امنیتی و فرهنگی نیز می‌شود.

همچنین، این همکاری‌ها می‌تواند به عنوان راهکاری مؤثر برای دور زدن تحریم‌های اقتصادی و فشار‌های بین‌المللی علیه ایران عمل کند و نقشی کلیدی در تثبیت امنیت و ثبات اقتصادی منطقه داشته باشد. توسعه حمل‌ونقل چندوجهی و بهره‌برداری هوشمندانه از بازارچه‌های مرزی، فرصت‌های فراوانی برای فعالان اقتصادی، تجار و صنایع دو کشور فراهم خواهد کرد و زمینه‌ساز رشد و رونق پایدار در روابط اقتصادی ایران و پاکستان خواهد بود.