تحقیقات، چگونه به افزایش بهره‌وری برنج کمک می‌کند؟

اقتصاد معاصر؛ تلاش‌های صورت گرفته در راستای افزایش عملکرد و بهره‌وری در کشت برنج از مسائل مهمی است که ماحصل عملکرد و دغدغه پژوهشگران کشور در این حوزه تلقی می‌شود. در همین راستا با مریم حسینی چالشتری، متخصص حوزه اصلاح نباتات به گفت‌وگو نشستیم.

اگر اشتباه نکنم پس از گندم، برنج قوت دوم غالب در کشور است. لطفا بفرمایید برای افزایش تولید برنج در کشور چه برنامه‌هایی داشته و چه کار‌هایی انجام داده‌اید و این امور به چه سمتی پیش می‌روند تا چالش‌ها و دغدغه‌ها و نگرانی‌هایی که در رابطه با تولید برنج وجود دارد، مرتفع شود؟
همانطور که فرمودید برنج دومین غله پرمصرف کشور است و پس از گندم این برنج است که تامین‌کننده کالری مردم کشور ماست. تولید برنج در کشور، بسته به شرایط آب و هوایی در آن سال، دارای نوسان است ولی حداقل ۱.۹ میلیون تن، یعنی حدود ۲ میلیون تا ۲.۵ میلیون تن تولید برنج داریم و بخشی را نیز وارد می‌کنیم. هدف اولیه ما این است که این تولید را افزایش دهیم و درثانی این افزایش را پایدار نگه داریم. یکی از راه‌هایی که می‌توانیم از طریق آن‌ها افزایش تولید داشته باشیم، افزایش سطح زیر کشت است. وتن در منطقه خشک و نیمه‌خشک قرار داریم، امکان‌ افزایش سطح زیر کشت برنج نیست. اگر هم طی سال‌هایی امکان‌پذیر باشد، موقت است و پایدار نخواهد بود. بنابراین شاید بتوانیم بگوییم مهم‌ترین دلیل و مهم‌ترین راه برای افزایش تولید، افزایش عملکرد در واحد سطح است.

چگونه می‌توانیم این افزایش عملکرد در واحد سطح را پوشش دهیم؟ 
یکی از راه‌های آن، یافته‌های به‌نژادی است. یعنی ارقام جدیدی معرفی کنیم که هم کشاورز آن را بکارد و بفروشد و هم مصرف‌کننده آن‌ها را بپسندد و عملکرد آن نیز از ارقامی که در حال حاضر کشت می‌شوند، بالاتر باشد. موسسه تحقیقات برنج کشور طی این سال‌ها ۶۱ رقم را معرفی کرده که در گروه‌های مختلف قرار گرفته و برای سلایق مختلف جذابیت دارند.

این ارقام از جهت کیفیت و عملکرد چگونه هستند؟
یک‌سری ارقام پرمحصول معرفی کرده‌ایم که از لحاظ عملکرد حتی تا دو برابر محلی‌ها عملکرد دارند و برنج بیشتری در واحد سطح تولید می‌کنند و طبیعتا به این علت که عملکرد آن‌ها بالاتر است، کیفیت پخت، عطر و طعم آن‌ها در درجه پایین‌تری قرار می‌گیرد. این ارقام بیشتر برای مناطقی توصیه می‌شوند که دارای آب هستند و کشاورزان تمایل به کشت این ارقام دارند. البته ارقام دیگری معرفی شده که کیفیت آن‌ها از دسته اول بهتر و به نسبت، عملکرد آن‌ها از عملکرد ارقام محلی بیشتر است. البته این محصولات از پرمحصول‌ها عملکرد کمتری داشته ولی کیفیت خوبی دارند. این ارقام نیز برای مناطقی توصیه می‌شوند که تقویم زراعی کوتاه‌تری دارند، زیرا این ارقام زودرس و خوش‌کیفیت هستند و ضمنا پاکوتاه هستند. یعنی یک‌سری خصوصیات را از پرمحصول‌ها و یک سری خصوصیات را از محلی‌ها دارند.

بسته دیگری که معرفی شده، متحمل (تحمل‌دارنده نسبت به) به تنش‌ها هستند. یعنی تنش خشکی و تنش سرما که ما برای آن‌ها رقم معرفی کرده‌ایم. این ارقام از دسته ارقامی هستند که می‌توانیم ۳۰ تا ۳۵ روز و گاهی اوقات ۴۰ روز تا آخر فصل به آن‌ها آب ندهیم و آبیاری نشوند و خشکی آخر فصل را تحمل کنند. سعی کرده‌ایم این ارقام را از ارقام با کیفیت انتخاب کنیم و تحمل تنش را به آن‌ها اضافه کنیم. هدف ما این بود که حتی با وجود تنش خشکی در آخر فصل، بتوانیم برنج را تولید کنیم و تولید ما پایدار باشد.

دسته دیگری که معرفی کرده‌ایم، ارقام متحمل به بیماری بلاست بوده است. بیماری بلاست یکی از مهم‌ترین بیماری‌هایی بوده که ممکن است باعث خسارت‌های سنگین برای فصل زراعی شود. کار دیگری که در رابطه با ارقام انجام شده، این است که ارقام محلی که خوش‌کیفیت بودند، خالص شدند؛ زیرا ارقام محلی توده هستند. ما آن‌ها را خالص کرده و به عنوان ارقام جدید، جایگزین ارقام قبلی کردیم.

چه برنامه‌ای در آینده دارید؟ 
اینکه ارقام هوازی را برای شرایط خشک معرفی کنیم. ارقام متحمل به گرما را برای خوزستان و ارقام متحمل به شوری را برای خاک‌های شور در برنامه کاری خود قرار داده‌ایم. در حال بررسیِ سازگاری ارقام هیبرید نیز هستیم تا شاید بتوانیم آن‌ها را برای برخی از مناطق معرفی کنیم. این امور به‌نژادی است که خدمت شما عرض کردم. هر رقمی را که معرفی می‌کنیم، تولید بذر طبقات اولیه را انجام داده و تولید می‌کنیم و در اختیار تولیدکننده قرار می‌دهیم. کشاورزان می‌توانند طبق سلیقه خودشان (جایی که برنج را می‌فروشند و اقلیمی که در آن کشت و کار انجام می‌دهند و تقویم زراعی آن بسیارمهم است) از بین تنوع ارقامی که ایجاد کرده‌ایم، یکی‌ الی دو رقم را انتخاب کنند و کشت کنند.

موسسه تحقیقات برنج کشور از زمانی که تحقیقات برنج در ایران شکل گرفت، چند رقم را معرفی کرده است؟
از سال ۱۳۳۸ تاکنون، ۶۱ رقم در گروه‌هایی که عرض کردم معرفی شده است.

ممکن است دربارۀ به‌زراعی برنج کمی توضیح بفرمایید؟ 
وقتی ما رقمی معرفی می‌کنیم یا حتی یک توده محلی را می‌کاریم، همه کشاورزان نمی‌توانند محصول بالایی بگیرند و به حداکثر عملکرد برسند. یک کشاورز از یک رقم، در یک منطقه‌ای ۵ تن محصول می‌گیرد و یک کشاورز دیگر در همان منطقه با همان نوع خاک، ۲ یا ۳ تن. تفاوت کشاورزی که پیش‌رو است با کشاورزان معمولی و کشاورزانی که یافته‌ها را به کار نمی‌گیرند، زیاد است که مستحضرید این تفاوت را اصطلاحا شکاف یا «خلا عملکرد» می‌نامند. به دستورالعمل، یافته یا توصیه‌ای که به کشاورزان در جهت کاهش فاصله بین کف تا سقف عملکرد پیشنهاد می‌شود، «یافته‌های به‌زراعی» می‌گویند. شکاف عملکرد، متاثر از خسارت ناشی از عوامل زیان‌رسان مثل آفات، بیماری‌ها، علف‌های هرزی که خوب کنترل نشده، عدم استفاده از کود به‌موقع و در زمان مشخص و با میزان مشخص و از نوع مشخص، مدیریت آبیاری و مدیریت زمین یا عدم رعایت توصیه‌های مناسب در زمان برداشت است.

آیا پیشنهاد به‌زراعی تنها به یک دستورالعمل منحصر است یا دستورالعمل‌های متنوعی را شامل می‌شود؟
این دستورالعمل‌ها بسیار متنوع هستند. درواقع به مجموعه دستورالعمل‌هایی که از آماده‌سازی زمین تا کاشت و برداشت و پس از برداشت به کشاورزان ارائه می‌کنیم، توصیه‌های به‌زراعی می‌گویند که شامل چند گروه عمده می‌شود، مانند توصیه‌های به‌زراعی بخش گیاهپزشکی (کنترل علف‌های هرز، کنترل آفات مهم، کنترل بیماری‌ها بر اساس پیش‌آگاهی‌ها، شرایط آب و هوایی و توصیه کارشناسان) توصیه‌ها در بخش خاکشناسی (بر اساس آزمون خاصی که انجام می‌شود و میزان عناصر موجود در خاک، توصیه می‌شود که از کود‌های پایه نیتروژن، فسفر و پتاسیم که چه مقداری، در چه زمانی و از چه نوع کودی به مزرعه داده شود و چگونه مزرعه از ابتدا تا انتها مدیریت شود تا بهترین میزان محصول را دریافت کند) و موضوع دیگر آب است. 

برنج به صورت غرقابی کشت می‌شود؛ درست است؟ توصیه‌های به‌زراعی در حوزه آب چطور به کشاورزان کمک می‌کند؟
این درست که مزرعه برنج به صورت غرقاب کشت می‌شود ولی نیازی نیست که همیشه پای گیاه آب باشد. آبیاری تناوبی یکی از یافته‌های به‌زراعی موسسه بود که ترویج و عملیاتی نیز شده است. یعنی گیاه به صورت نوبتی آبیاری شده و به صرفه‌جویی در مصرف آب و ارتقا بهره‌وری مصرف آب نیز کمک می‌کند. مجموعه این موارد، یافته‌های به‌زراعی ما هستند که به کشاورز کمک می‌کند.

موارد دیگری هم هست که شما به کشاورزان دستورالعمل بدهید؟
بله؛ مثلا چگونگی تنظیمات کمباین در زمان برداشت نیز، مورد دیگری است که به کاهش ضایعات کمک می‌کند. در کنار همه این موارد، آماده‌سازی اولیه زمین زراعی و آماده کردن نشا‌ها برای کشت مکانیزه یا مدیریت خزانه برای کشت سنتی به کاهش تلفات در طول کشت و کاهش خسارات منجر خواهد شد.ضمنا علاوه بر همه این یافته‌های به‌نژادی و به‌زراعی، کار آموزش و ترویج نیز انجام می‌شود. یعنی تمام این یافته‌ها در کلاس‌های مدرسه، در مزرعه، دوره‌های آموزشی، بروشور‌ها و دستورالعمل‌های عملکرد‌های فنی به کشاورزان، آموزش داده می‌شود.

در کنار همه این موضوعات، حفظ و احیا ذخایر ژنتیکی که شامل ارقام و همه آنچه که در اکوسیستم شالیزار وجود دارد، از جمله وظایف حاکمیتی است که موسسه تحقیقات برنج کشور در این زمینه اقدام می‌کند. شاید بد نباشد بدانید که در سال‌های اخیر، حتی در مناطق شمالی کشور مثل گیلان و مازندران، با کمبود شدید آب در فصل زراعی مواجه بودیم. به طور مثال برای سد سفیدرود که ۱۷۰ هزار هکتار از اراضی شالیزار زیر مجموعه آن قرار دارند، همیشه بیش از یک میلیارد مترمکعب ذخیره آب وجود داشت که به کمتر از ۷۰۰ میلیون مترمکعب کاهش پیدا کرده است ولی با این وجود با آبیاری تناوبی، بازچرخانی آب و عملیات به‌زراعی و ارائه دستورالعمل زراعی برای شرایط کم آبیاری، نه‌ تنها تولید کم نشد، بلکه افزایش نیز داشته است؛ بنابراین اگر بخواهیم تولید در واحد سطح را بالا ببریم، تنها راه ممکن این است که یافته‌های علمی خود را وارد مزرعه کنیم و در این زمینه از ابتدا تا انتها همراه با کارشناسان و مروجان در کنار کشاورزان باشیم.

آیا موسسه در حال حاضر با تولید ارقام جدید، بر جابه‌جایی تقویم زراعی هم نقش دارد؟ 
در رابطه با تقویم زراعی باید عرض کنم که کشت برنج، به خصوص در مناطق شمال کشور، از یک تاریخی شروع شده و در یک تاریخ به پایان می‌رسد. هرچقدر زمانی که کشاورزان اقدام به کشت می‌کنند کوتاه‌تر باشد، یعنی هرچقدر مدت زمان ابتدا تا انتها کوتاه‌تر باشد، صرفه‌جویی بیشتری اتفاق می‌افتد؛ زیرا آب از طریق کانال‌ها وارد مزارع می‌شود. تمام سعی ما و سازمان‌های جهاد کشاورزی این است که تقویم زراعی را برای هر منطقه بر اساس آب قابل دسترسی و شرایط آب و هوایی تنظیم کنیم و سالانه در اختیار کشاورزان قرار دهیم. ۴ یا ۵ روز و گاهی اوقات حتی ۲ روز تنظیم تقویم زراعی و کشت، می‌تواند هم در عملکرد و هم در کاهش خسارات بارش‌های آخر فصل تاثیرگذار باشد.

تعیین‌کننده همه این موارد، آب، دما و شرایط آب‌وهوایی است. ما سالیانه تقویم زراعی را به صورت جداگانه برای هر منطقه تنظیم می‌کنیم. کار دیگری که انجام شده، این است که ارقام جدیدی که برای هر اقلیم معرفی شده، متناسب با تقویم زراعی همان منطقه معرفی می‌شود. برای مناطق غیرشمالی که به صورت کشت مستقیم، کشت انجام می‌شود، تقویم متفاوت است و به تبع آن دستورالعمل‌ها نیز متفاوت است. قاعدتا ارقامی که برای آن‌ها پیشنهاد می‌شود نیز کاملا متفاوت است که در این زمینه وابسته به مکان و رقم، دستورالعمل و تقویم زراعی را ارائه می‌کنیم.

اگر بخواهید یک ضریب نسبی اعلام بفرمایید، امروز چقدر از این دستورالعمل‌های به‌زراعی و به‌نژادی و بحث‌های ترویجی بر روی کشاورزان نفوذ پیدا کرده است؟
اینکه کشاورزان چقدر از یافته‌های ما استفاده می‌کنند و ضریب نفوذ یافته‌های ما چقدر است، با توجه به اینکه تعداد بهره‌بردار یا تعداد کشاورز در بخش برنج بسیار زیاد است (فقط در استان مازندران و گیلان بین ۶۶۰ تا ۶۷۰ هزار کشاورز برای ۴۴۰ هزار هکتار وجود دارد) آموزش و ترویج به این کشاورزان نیز با مشکلات فراوانی همراه است. با این حال طی اموری که به صورت پیوسته در سال‌های متوالی انجام شده است، تا حد زیادی توانسته‌ایم کشاورزان را با یافته‌های خود آشنا کنیم ولی هنوز کافی نیست. یعنی هنوز هم حداقل ۲۵ تا ۳۰درصد خلا عملکرد داریم که می‌توانیم این را کاهش داده و به تولید اضافه کنیم. این موضوع جز با آموزش و ترویج یافته‌های جدید میسر نیست. برخی یافته‌ها مثل آبیاری تناوبی نیز بسته به زمان خود، مدت زمانی که وارد عرصه می‌شوند، کوتاه‌تر است. برخی از یافته‌ها نیز بسته به عوامل دیگری هستند، مثلا استفاده از کود‌های پایه به این موضوع بستگی دارد که زمانی که تقویم زراعی شروع می‌شود، چه میزان از این کود‌ها در دسترس کشاورزان بوده و هزینه‌ای که برای آن می‌کند، خارج از توان کشاورز نباشد یا اگر نهاده به‌موقع در دسترس کشاورز قرار بگیرد و قیمت آن متناسب با سبد کشاورز باشد، خیلی سریع‌تر از یافته‌ها استفاده می‌کنند و خیلی راحت‌تر به نتیجه‌ای که ما می‌خواهیم می‌رسند و تولید و درآمد نیز افزایش پیدا می‌کند.

یکی از دلایلی که کشاورزان به موقع دستورالعمل‌ها را اجرا نمی‌کنند، در دسترس نبودن نهاده‌ها یا گران بودن است. البته این موضوع می‌تواند دلایل دیگری -مانند اینکه کشاورزان با سن بالاتر دارای پذیرش کمتری هستند- نیز داشته باشد که این کشاورزان با مشاهده این موضوع که کشاورزان اطراف سود و تولید بیشتری دارند، به سمت یافته‌ها خواهند آمد. من امیدوار هستم که طی سال‌های آینده بتوانیم در بخش آموزش و ترویج موفق‌تر باشیم و وزارتخانه نیز مثل گذشته برای در اختیار گذاشتن نهاده‌ها با سوبسید بیشتر فعالیت کند.