پیشنهادات اجرایی برای ارتقا نظام گمرکی و تجاری کشور

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تسهیل‌ تجارت خارجی‌ به‌ عنوان اهرمی‌ کلیدی برای توسعه‌ پایدار اقتصادی کشور، نقش محوری در تقویت‌ جایگاه ایران در بازارهای جهانی‌ ایفا می‌کند. در این راستا با وجود اینکه تحریم‌ها جزو موانع جدی ارتقا تجارت خارجی کشور هستند ولی سیاست‌گذاران کلان اقتصادی کشور می‌توانند با تدابیر اجرایی، موانع داخلی را برطرف کنند.

یکی از نهادهایی که ظرفیت تاثیرگذاری بسیاری بر فرآیند تجارت خارجی دارد، گمرک جمهوری اسلامی ایران است. گمرک در جایگاه هسته‌ امور اجرایی تجارت بین‌المللی‌ با ساده‌سازی رویه‌ها، کاهش‌ هزینه‌ها و افزایش‌ شفافیت‌، می‌تواند موتور محرکه‌ رشد صادرات، جذب سرمایه‌ خارجی‌ و ایجاد اشتغال برای اقتصاد ملی باشد. 

تجربه‌ کشورهای پیش‌رو در حوزه گمرکی همانند ترکیه‌، کره‌جنوبی‌، آلمان و هلند نشان می‌دهد، موفقیت‌ در تجارت خارجی‌ نیازمند هماهنگی ‌سیاستی‌ در حوزه‌های گمرکی‌، تعرفه‌ای، دیپلماسی‌ تجاری، دیجیتالی‌سازی و هم‌سویی‌ با استانداردهای جهانی‌ است‌. بدین‌ جهت ترکیه‌ با سامانه‌ جامع‌ گمرکی‌ خود، رویه‌هاس گمرکی‌ را به‌ طور کامل‌ الکترونیکی‌ کرد و با برنامه‌ اپراتور اقتصادی مجاز و مدیریت‌ ریسک‌ هوشمند، زمان ترخیص‌ کالا را به‌ طور‌ چشمگیری کاهش‌ داد و همچنین به‌ واسطه انعقاد تفاهم‌نامه‌ راهبردی با اتحادیه اروپا، کشورهای این قاره تعرفه‌های صنعتی‌ خود را بر کالاهای ترکیه‌ای حذف کردند و در نتیجه حجم‌ صادرات ترکیه‌ به‌ طور قابل‌ توجهی‌ افزایش‌ پیدا کرد.

کره جنوبی‌ نیز با سامانه‌ پنجره واحد خود، عملیات ترخیص‌ کالاها را الکترونیکی‌ کرد و زمان صادرات را به‌ شکل‌ موثری کوتاه کرد. این‌ کشور با انعقاد توافق‌نامه‌های متعدد تجارت آزاد، تعرفه‌ها را برای شرکای کلیدی خویش به‌ حداقل‌ رساند و با شبکه‌ گسترده دفاتر تجاری در سراسر جهان، بازاریابی‌ صادراتی محصولاتش‌ را متحول کرد.

آلمان با سامانه‌ دیجیتال خود، اظهارنامه‌های گمرکی‌ را کاملا الکترونیکی‌ کرد و با برنامه‌ اپراتور اقتصادی مجاز، بازرسی‌ها را برای شرکت‌های معتبر صادراتی به‌ حداقل‌ رساند.

هلند به‌ وسیله بندر «روتردام» به‌ عنوان بزرگترین بندر دریایی اروپا و همچنین با کمک انبارهای گمرکی‌ عظیم آن، زمان ترخیص‌ کالاهای صادراتی و وارداتی را به‌ شکل‌ چشمگیری‌ کاهش‌ داده و در شاخص‌های جهانی عملکرد لجستیک‌، جایگاه برتر را به دست آورده‌ است‌. 

ایران با موقعیت‌ ژئوپلیتیک منحصر به فرد و دسترسی‌ به‌ بازارهای منطقه‌ای، ظرفیت بالایی‌ برای تبدیل‌ شدن به‌ هاب تجاری منطقه دارد اما پیچیدگی‌‌های زائد رویه‌های گمرکی‌، زیرساخت‌های مرزی محدود و عدم انطباق کامل‌ با استانداردهای جهانی‌، چالش‌هایی‌ جدی ایجاد کرده‌ است.

بر اساس بررسی‌های به عمل‌ آمده، زمان ترخیص‌ کالا در ایران به‌ طور غیرقابل قبولی‌ بیشتر از دیگر کشورهای درحال توسعه است‌. به‌ منظور تسهیل امر تجارت خارجی کشور فرصت‌هایی‌ چون سامانه‌ جامع‌ گمرکی‌ موجود و توافقات منطقه‌ای (مثل اتحادیه‌ اوراسیا) می‌توانند پیشران تحول نظام گمرکی کشور باشند.

برای تحقق‌ این‌ هدف، گمرک ایران باید با تمرکز بر مدرن‌سازی رویه‌ها از طریق‌ هوش مصنوعی‌، گسترش برنامه‌ اپراتور اقتصادی مجاز و ارائه‌ خدمات شبانه‌روزی، ساده‌سازی تعرفه‌ها با کاهش‌ طبقه‌بندی‌های اضافی و معافیت‌ برای مواد اولیه‌ صادراتی‌، دیپلماسی‌ فعال تجاری برای احیای توافقات ترجیحی‌ مانند ایران_ترکیه‌، دیجیتالی‌سازی فراگیر با پنجره واحد ملی‌ و تبادل اَسناد فرامرزط مانند پروژه مشترک با ترکیه‌ و هم‌سویی‌ استانداردهای فنی‌ با معیارهای جهانی‌‌، تحولی‌ شگرف ایجاد کند. 

لزوم اجرایی‌ شدن این‌ راهبرد، هماهنگی‌ بین‌نهادی دستگاه‌های اجرایی و همچنین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های لجستیکی و گمرکی است تا رقابت‌پذیری کشور در حوزه تجارت خارجی تسهیل پیدا کند. بدین منظور با توجه به راه‌حل‌های فوق، توضیحات و پیشنهادات عملیاتی برای هر یک از آن‌ها به شرح ذیل ارائه می‌شود:‌

اجرای برنامه‌ جامع‌ فعالان مجاز اقتصادی (AEO): پیاده‌سازی این برنامه باید مطابق با‌ چارچوب‌‌های پذیرفته‌ شده جهانی باشد تا‌ برای اعطاط امتیازات ویژه (تشریفات سریع‌تر، بازرسی‌ کمتر و ترخیص‌ آسان) به‌ تجار و شرکت‌های خوش‌سابقه‌ استفاده گردد. قطعا اجرای AEO با کاهش‌ تشریفات زائد برای اپراتورهای کم‌ریسک‌، سرعت‌ و اطمینان در تجارت‌ خارجی را بالا می‌برد. 

به‌ کارگیری هوش مصنوعی‌ در مدیریت‌ ریسک‌ گمرکی‌: ارتقای سامانه‌های مدیریت‌ ریسک‌ گمرک با بهره‌گیری از هوش مصنوعی‌ و تحلیل‌ داده‌های بزرگ برای شناسایی‌ خودکار محموله‌های پرخطر و تسریع‌ ترخیص‌ محموله‌های کم‌ خطر صورت می‌گیرد. گمرک کشور هلند با استفاده از هوش‌ مصنوعی، نظارت دقیق عملیاتی‌ را با توسعه تجارت خارجی هم‌راستا کرده‌ است.

استقرار نظام صدور حکم‌ مقدماتی (‌Advance Ruling): این رویه به‌ واردکنندگان و صادرکنندگان امکان می‌دهد پیش‌ از ورود کالا به کشور، از گمرک در مورد طبقه‌بندی تعرفه‌ای و منشا کالا حکم‌ قطعی‌ دریافت‌ کنند. کره‌ جنوبی‌ الگوی مهم و تجربه موفق جهانی برای استقرار نظام صدور حکم مقدماتی است.

خدمات‌دهی‌ ۲۴ ساعته‌ گمرک در مبادی اصلی ورودی و خروجی کشور‌: به‌ منظور استفاده حداکثری از ظرفیت گمرکات کشور و کاهش میانگین مدت زمان ترخیص کالاها و خدمات، فراهم‌ کردن مقدمات فنی و عملیاتی‌ برای فعالیت‌ تما‌م‌وقت‌ گمرک در بنادر و گذرگاه‌های مرزی مهم کشور به‌ شدت مورد نیاز است‌. ۲۴ ساعته‌ شدن گمرک در مرز بازرگان-گوربولاغ نمونه‌ موفق داخلی برشمرده می‌شود.

اجرای مدیریت‌ هماهنگ‌ مرزی (CBM): از طریق اجرای این سیستم و به‌ واسطه هماهنگی‌ میان سازمان‌های مرزی و تقویت ایستگاه مشترک بازرسی‌ و ارتقا زیرساخت‌های فنی‌ مرزها،‌ ظرفیت‌ صادراتی و وارداتی گذرگاه‌های مرزی کشور افزایش پیدا می‌کند.

ساده‌سازی ساختار تعرفه‌ای و کاهش‌ نرخ‌ها: باید همانند تجربه موفق کشورهای ترکیه و کره‌ جنوبی، بازبینی جدی در‌ ساختار تعرفه‌ها برای کاهش‌ طبقات اضافی و تعدیل‌ نرخ‌های بالا صورت گیرد تا شفافیت‌ و رقابت‌پذیری را در تجارت خارجی افزایش‌ ‌دهد.

مذاکره و انعقاد توافق‌نامه‌های تجاری (ترجیحی‌): امضا توافقات تجاری با شرکای کلیدی کشور همانند روسیه، چین، هند و ترکیه گام مثبتی در جهت تسهیل تجارت خارجی کشور است؛ چراکه در کوتاه‌مدت منجر به افزایش صادرات و واردات خواهد شد. البته در این موضوع باید ملاحظات ژئوپلیتیکی، امنیتی و فرهنگی را مدنظر قرار داد.

تقویت‌ شبکه‌ رایزنان بازرگانی‌ و دفاتر تجارت خارجی‌: خوشبختانه در چند سال اخیر، ذیل سازمان توسعه تجارت، رایزنان بازرگانی مجددا فعال گردیدند اما در این مسیر باید در مواردی نظیر انتقال کارآمد اطلاعات بازار مقصد، لینک کردن تجار داخلی با تجار کشور مقصد و حضور گسترده در رویدادهای اقتصادی کشور مقصد، اهتمام بیشتری داشته‌ باشند.