آینده هوش مصنوعی ایران؛ کشمکش بر سر متولی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ با وجود حرکت‌های مثبت اخیر در حوزه هوش مصنوعی در کشورمان، از جمله تصویب کلیات سند ملی هوش مصنوعی و رونمایی از سکوی ملی هوش مصنوعی، ابهامی جدی بر سر راه آینده این فناوری در کشور سایه افکنده است. متولی این حوزه یک سازمان ملی مستقل خواهد بود یا صرفا یک ستاد ذیل ریاست جمهوری، تصمیمی است که می‌تواند سرنوشت ایران را در رقابت جهانی هوش مصنوعی رقم بزند.

در حالی که در اواخر خرداد سال گذشته شورای عالی انقلاب فرهنگی بر تاسیس سازمان ملی هوش مصنوعی و تشکیل شورای راهبری هوش مصنوعی تاکید کرده بود و حتی در ۱۹ تیر ۱۴۰۳ سازمان ملی هوش مصنوعی رسما افتتاح شد اما در ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ هیات دولت تصمیم گرفت که تشکیل سازمان مستقل فعلا متوقف شده و امور هوش مصنوعی به یک ستاد ذیل ریاست جمهوری واگذار شود. این در حالی است که تنها چند روز بعد، مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ کلیات طرح ملی هوش مصنوعی را تصویب کرد که در آن صراحتا بر تاسیس سازمان ملی هوش مصنوعی به عنوان پیشران و مرجع علمی، فنی و راهبردی این حوزه تاکید شده است. این تفاوت در رویکرد دولت و مجلس، چشم‌انداز توسعه هوش مصنوعی در ایران را با چالش مواجه ساخته است.

چرا سازمان ملی هوش مصنوعی، یک ضرورت است؟

یک سازمان ملی با اختیارات حقوقی، ساختار مشخص و بودجه مستقل قدرت اجرایی لازم برای پیشبرد سیاست‌های کلان هوش مصنوعی را دارد. در مقابل، یک ستاد معمولا ساختاری مشورتی و محدود به هماهنگی دارد که می‌تواند به پراکندگی تصمیمات و عدم اجرای موثر سیاست‌ها منجر شود.

حوزه هوش مصنوعی نیازمند هماهنگی گسترده بین وزارت‌خانه‌ها، نهاد‌های امنیتی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی است و نبود یک نهاد مرکزی قدرتمند، تصمیم‌گیری‌ها را غیرهم‌راستا و پراکنده می‌کند و مانع از یک حکمرانی منسجم و تنظیم‌گری موثر فناوری می‌شود.

همچنین بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در حوزه هوش مصنوعی به نهادی شفاف، مقتدر و پایدار نیاز دارد و یک ستاد موقت و فاقد استقلال حقوقی، انگیزه سرمایه‌گذاری را تضعیف کرده و بی‌اعتمادی ایجاد می‌کند.

کشور‌های پیشرو در هوش مصنوعی با برنامه‌ریزی متمرکز و تاسیس سازمان‌های ملی هوش مصنوعی به سرعت در حال پیشرفت هستند و تاخیر ایران در ساختاردهی مناسب می‌تواند به عقب‌ماندگی راهبردی در این عرصه حیاتی منجر شود.

همانطور که در طرح مجلس نیز آمده، سازمان ملی هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان یک مرجع علمی، فنی و راهبردی برای تمامی نهاد‌ها و بخش‌های مختلف حاکمیت و جامعه عمل کند و با راهبری پژوهش‌های بنیادین، تعیین اولویت‌ها و طراحی زیرساخت‌ها نقش پیشران را ایفا کند.

چالش‌های رویکرد ستادی

اگرچه رویکرد ستادی ممکن است در ظاهر منجر به کاهش بار مالی دولت و انعطاف‌پذیری اجرایی بالاتر شود، اما در عمل می‌تواند به موازی‌کاری، جلسات بی‌خروجی و عدم هماهنگی نیز منجر شود. تجربه نشان داده است که ستاد‌ها بدون اختیارات بالا و بودجه کافی اغلب در حد شورا‌های مشورتی باقی می‌مانند و نمی‌توانند نقش فعال و توسعه‌ای ایفا کنند.

راه پیش رو

برای قرار گرفتن ایران در جمع ۱۰ کشور پیشروی جهان در حوزه هوش مصنوعی در افق ۱۴۱۲، نیازمند یک ساختار قدرتمند، مستقل و دارای چشم‌انداز بلندمدت هستیم. تاسیس سازمان ملی هوش مصنوعی با حمایت دولت و مجلس، نه تنها می‌تواند یک گام مهم برای رسیدن به مولفه‌های تمدن نوین اسلامی و ارتقای کیفیت حکمرانی باشد بلکه با تقویت بنیان‌های علمی و پژوهشی منشا تغییر و تحولات بزرگی برای کشور خواهد بود.

امید است با تفاهم و همکاری بین قوا، بهترین تصمیم برای آینده هوش مصنوعی کشور اتخاذ شود و با ایجاد یک نهاد مستقل و مقتدر، مسیر توسعه این فناوری حیاتی هموار گردد.