تامین انرژی و مواد اولیه دو عامل اصلی عقب‌ماندگی صنعت آلومینیوم

اقتصاد معاصر-مجتبی بابائی، پژوهشگر حوزه صنعت: آلومینیوم یک فلز بسیار مهم و پر کاربرد در صنایع خودروسازی، هوافضا، ساختمان‌سازی، الکترونیک، متالورژی، نظامی و... است که در لیست مواد استراتژیک اتحادیه اروپا قرار دارد.

صنعت آلومینیوم در کنار فلزات مس، روی و فولاد یکی از صنایع استراتژیک و کلیدی کشور است که در دسته صنایع پرمصرف انرژی (برق) و مواد اولیه طبقه‌بندی می‌شود. 

بر اساس آمار منتشر شده توسط سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)، میزان تولید آلومینیوم کشور در سال ۱۴۰۳ به میزان ۵۹۳.۰۷۳ تن بوده است که به نسبت سال ۱۴۰۲ (۶۱۹.۷۷۶ تن) حدود ۴.۳ درصد کاهش داشته است.

طبق سند چشم انداز ۱۴۰۴، میزان تولید آلومینیوم کشور ۱.۵ میلیون تن هدف‌گذاری شده که با توجه به میزان تولید سال ۱۴۰۳، فاصله بسیار زیادی با این هدف وجود دارد.

تامین مواد اولیه، تامین انرژی (برق) و تحریم‌های بین‌المللی از مهم‌ترین موانع و چالش‌های اصلی آلومینیوم ایران هستند که باعث عقب افتادگی این صنعت استراتژیک از رقبای جهانی خود، به خصوص کشورهای منطقه (مانند امارات متحده عربی و بحرین) شده است.

میزان تولید آلومینیوم جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۲ میلیون تن بوده که ایران با سهم نسبتا ناچیز ۰.۸ درصدی در جایگاه هجدهم دنیا قرار دارد و کشور چین با ۴۳ میلیون تن رتبه اول را از آن خود کرده است. 

تامین مواد اولیه 

فرایند اصلی تولید آلومینیوم در دنیا روش هال-هروت است که فلز آلومینیوم از پودر آلومینا استحصال می‌شود. اصلی‌ترین ماده اولیه برای تولید آلومینا، سنگ معدن بوکسیت است که ایران ذخایر بسیار کم و با عیار نسبتا پایینی از آن را دارا است. میزان ذخایر احتمالی بوکسیت در ایران حدود ۳۹ میلیون تن برآورد می‌شود که مهم‌ترین منابع آن در جاجرم، کوه بابا، علی‌آباد، تاش، گانو، چک چک، دشت ده شرقی و غربی، دارسینوئه، بلبوئیه و مندون هستند.

بنا بر آمار ایمیدرو، میزان تولید بوکسیت در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۹۶.۵۴۰ تن بوده که نسبت به سال ۱۴۰۲ (۵۹۸.۵۹۹ تن) حدود ۳۳ درصد رشد داشته اما این میزان تولید در مقابل نیاز کشور بسیار پایین است. در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۶ میلیون و ۶۰۰ هزار تن بوکسیت به ارزش۳.۸ میلیون دلار وارد کشور شده است (برای تولید هر تن آلومینا حدود ۲ تا ۳ تن بوکسیت نیاز است) که نشان‌دهنده وابستگی شدید صنعت آلومینیوم به واردات است.

همچنین، در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۳۲.۰۱۱ تن پودر آلومینا در داخل تولید شده که نسبت به سال ۱۴۰۲ (۲۲۲.۱۳۸ تن) حدود ۴.۴۴ درصد رشد داشته است. به‌ ازای تولید هر تن آلومینیوم، حدود ۲ تن پودر آلومینا نیاز است که با توجه‌ به تولید ۵۹۳ هزارتنی آلومینیوم در سال ۱۴۰۳، حدود ۱.۲ میلیون تن پودر آلومینا نیاز بوده که تقریبا حدود ۸۰ درصد آلومینا از طریق واردات تامین شده است. 

بیشتر کشورهای پیش‌رو در زمینه تولید آلومینیوم تمایل دارند که بوکسیت را وارد کنند و سپس آلومینا را تولید کنند تا اینکه به طور مستقیم آلومینا را از سایر کشورها خریداری کنند. در سال ۲۰۲۴ کشورهای امارات متحده عربی و بحرین به ترتیب با تولید ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تن و یک میلیون و ۶۰۰ هزار تن در رتبه‌های ششم و هفتم دنیا قرار گرفتند.

این دو کشور هیچ‌گونه ذخیره بوکسیتی در داخل ندارند و بخش قابل‌ توجهی از نیاز خود را با سرمایه‌گذاری در معادن بوکسیت کشورهای استرالیا و گینه مرتفع کرده‌اند. 

با توجه‌به این موارد، نیاز است که وزارت صمت و ایمیدرو به‌ عنوان سیاست‌گذاران و متولیان صنعت آلومینیوم کشور به فکر تامین پایدار بوکسیت از سایر کشورها برای کارخانه‌های تولیدکننده آلومینیوم باشند تا یکی از چالش‌ها و دغدغه‌های اصلی این صنعت استراتژیک برطرف شود.

یک معدن بوکسیت در گینه حدود ۳۰ سال پیش به منظور تولید آلومینا توسط ایران خریداری شده اما تاکنون هیچگونه فعالیتی به منظور بهره‌برداری از آن انجام نشده است. این موضوع باید به جدیت مورد پیگیری قرار گیرد که دلایل عدم بهره‌برداری از این معدن در طی سالیان اخیر چه بوده است. 

علاوه بر بوکسیت، سایر کانی‌های غنی از آلومینیوم مانند نفلینسینیت و آلونیت نیز وجود دارند که برخی از کشورها (مانند ایالات متحده، روسیه، کانادا، نروژ و...) برای تولید آلومینیوم از آنها استفاده کرده‌اند.

حدود ده‌ها میلیارد تن از ذخایر این کانی‌ها در ایران وجود دارند که در صورت دستیابی به تولید آلومینیوم از آنها، ایران نه‌ فقط نیاز خود را بر طرف خواهد کرد، بلکه به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان تبدیل خواهد شد‌. بنابر این، نیاز است که متولیان آلومینیوم کشور مقداری از سرمایه‌های خود را در این زمینه هزینه کنند و با حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان به توانایی تولید آلومینیوم از این کانی‌ها دست یابند. 

کک نفتی کلسینه شده (CPC)، دیگر ماده اولیه مورد نیاز برای صنعت آلومینیوم است. CPC یک محصول فرعی حاصل از پالایش نفت خام است و از آنجایی‌ که با کیفیت مورد نیاز در پالایشگاه‌های نفتی کشور تولید نمی‌شود، صنعت آلومینیوم وابستگی صد درصدی برای واردات آن دارد که این موضوع افزایش قیمت و ریسک‌های تامین آن را در پی دارد. در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۵ میلیون تن به ارزش ۲۹.۸ میلیون دلار CPC وارد کشور شده است. 

وابستگی شدید به واردات

با توجه‌ به موارد مورد اشاره، تقریبا حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد مواد اولیه مورد نیاز صنعت آلومینیوم از طریق واردات تامین می‌شود که این موضوع وابستگی شدید این صنعت به خارج از کشور را نشان می‌دهد. به طور کلی، تامین منبع پایدار بوکسیت از خارج کشور و حرکت به سمت استفاده از سایر کانی‌های آلومینیوم موجود در داخل کشور، به عنوان راه حل‌های پیشنهادی برای کاهش وابستگی این صنعت در زمینه تامین پایدار مواد اولیه است.

تامین انرژی 

تولید فلزات سنگین از جمله آلومینیوم، نیازمند مصرف بسیار زیاد انرژی است. صنعت تولید آلومینیوم در بخش تولید جهانی به‌ عنوان یک صنعت انرژی‌بر شناخته می‌شود، به‌ طوری‌ که برای تولید هر یک تن آلومینیوم حدود ۱۷.۰۰۰-۱۴.۰۰۰ کیلووات ساعت برق مصرف می‌شود. این میزان مصرف انرژی نشان‌دهنده هزینه نسبتا بالای تولید این فلز است. مقدار دقیق مصرف برق ممکن است بسته به کارایی کارخانه و تکنولوژی‌های استفاده‌ شده (مانند استفاده از الکترودهای پیشرفته و بهینه‌سازی فرایند) کمی متفاوت باشد. 

در سال‌های اخیر، به خصوص در سه الی چهار سال گذشته، یکی از مشکلات اصلی و اساسی کشور بحث ناترازی انرژی بوده که این موضوع، بسیاری از صنایع از جمله صنعت آلومینیوم را با مشکلات زیادی در تولید مواجه کرده است. دیگ‌های تولید آلومینیوم به‌ گونه‌ای هستند که در صورت خارج‌ شدن از مدار به دلیل قطعی برق، بازگرداندن دیگ‌های آسیب‌ دیده به مدار تولید، هزینه بسیار زیادی را بر صنعت آلومینیوم تحمیل می‌کند.

با توجه‌ به مشکلات موجود در کشور، به‌ منظور تامین گاز برای تولید برق توسط نیروگاه‌های حرارتی باید این صنعت به سمت احداث نیروگاه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر (مانند انرژی خورشیدی) در کنار کارخانه‌ها به‌ منظور تامین برق مورد نیاز خود حرکت کند تا این مشکل را تا حدی برطرف کند. همچنین، استفاده از فناوری‌های پیشرفته و جدید به‌ منظور کاهش مصرف انرژی و افزایش بهره‌وری تولید نیز از راهکارهای دیگر برای رفع مشکل تامین انرژی صنعت آلومینیوم است.

تحریم‌های بین‌المللی

صنعت آلومینیوم ایران در چند مقطع مختلف مورد تحریم قرار گرفته اما یکی از مهم‌ترین موارد مربوط به تحریم‌های اعمال‌ شده توسط ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ است. در ماه مه ۲۰۱۹ (اردیبهشت ۱۳۹۸)، دولت آمریکا به طور رسمی صنایع فلزات ایران شامل فولاد، آلومینیوم، مس و آهن را تحریم کرد. با توجه‌ به این موضوع، کشورهای صاحب فناوری، حاضر به فروش قطعات و تجهیزات صنعتی به کارخانه‌های آلومینیوم نیستند که این مساله باعث بروز برخی مشکلات مانند اختلال در خط تولید و از دست‌ رفتن ناگهانی کیفیت آلومینیوم تولیدی در این صنعت شده است. بنابر این تحریم‌های بین‌المللی به‌ عنوان یک معضل و مانع اساسی برای رشد و شکوفایی صنعت آلومینیوم ایران است که باعث اختلال جدی در تامین مواد اولیه، فروش محصولات تولیدی، تامین تجهیزات و ماشین‌آلات صنعتی و... شده است. 

طبق گزارش‌های منتشر شده، ارزش بازار جهانی آلومینیوم در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۹۳.۲۵ میلیارد دلار بود که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۲ به ۲۸۹.۹ میلیارد دلار برسد.

در سال ۱۴۰۳، میزان صادرات آلومینیوم خالص حدود ۱۷۶ هزار تن به ارزش ۴۲۵ میلیون دلار بوده که به نسبت سال ۱۴۰۲ (۳۴۰ هزار تن به ارزش ۷۴۷ میلیون دلار) حدود ۳۲۲ میلیون دلار کاهش داشته است. اکثر کشورهای پیش‌رو در زمینه آلومینیوم مانند چین، اجازه صادرات شمش آلومینیوم را نمی‌دهند و حتما باید مواد اولیه تولیدی به محصول تبدیل شوند. در واقع، تکمیل زنجیره ارزش صنعت آلومینیوم و در اختیار گذاشتن شمش آلومینیوم تولیدی به صنایع پایین دستی به منظور ایجاد ارزش افزوده با تولید محصولات آلومینیومی، یکی از راهکارهای پیشنهادی برای صنعت آلومینیوم به منظور در آمد بیشتر است.

یکی از محصولاتی که ارزش افزوده ایجاد می‌کند آلیاژهای آلومینیومی هستند که ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۸.۵ میلیون واردات (صادرات آلیاژهای آلومینیوم ۲ میلیون دلار) داشته است. لازم به ذکر است که میزان تولید آلیاژ آلومینیوم در سال ۱۴۰۳ در داخل کشور صفر بوده است.

حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش صنعت آلومینیوم، ایجاد ارزش افزوده با تولید محصولات آلومینیومی و جلوگیری از خام‌فروشی، از جمله راه‌های افزایش بهره‌وری و درآمدزایی این صنعت استراتژیک در ایران هستند.