پاسخ مصر به تفکر استعمارگرایانه آمریکا درمورد کانال سوئز؛ ترامپ تاریخ نخوانده است

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ دونالد ترامپ، رئیس‌ جمهور آمریکا بار دیگر با اظهارات جنجالی خود توجه رسانه‌ها و فعالان فضای مجازی را به خود جلب کرد.

وی در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال، خواستار آن شد که کشتی‌های نظامی و تجاری آمریکایی بدون پرداخت هزینه از کانال‌های سوئز و پاناما عبور کنند.

ترامپ مدعی شد: «این دو کانال بدون کمک ایالات متحده آمریکا هرگز ساخته نمی‌شدند.»

وی همچنین اعلام کرد که از مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا خواسته که فورا به این موضوع رسیدگی کند. 

این اظهارات با واکنش تند چهره‌های مصری مواجه شد. مصطفی بکری، نماینده پارلمان مصر در پیامی در سکوی ایکس نوشت: «ترامپ می‌گوید بدون آمریکا کانال سوئز وجود نداشت. بر چه اساسی این را می‌گویید؟ زمانی که مصری‌ها بین سال‌های ۱۸۵۹ تا ۱۸۶۹ کانال سوئز را حفر کردند، آمریکا هنوز در دوران طفولیت خود بود؛ به نظر می‌رسد ترامپ نیاز مبرمی به مطالعه تاریخ، به دور از یاوه‌گویی و توهمات دارد. مصر این باج‌خواهی ارزان را نمی‌پذیرد. قوانین بین‌المللی باید رعایت شود و حاکمیت ملی مصر خط قرمزی است که نمی‌توان از آن عبور کرد. بر اساس فرمان ریاست جمهوری سال ۱۹۵۷، تعیین عوارض عبور کشتی‌ها مشخص شده است.» 

بکری در پیام دیگری افزود: «نمی‌دانم ترامپ بر چه اساسی خواستار عبور رایگان کشتی‌های آمریکایی، اعم از تجاری و نظامی از کانال سوئز شده است! تنها توجیهی که برای این درخواست می‌توان یافت، سیاست زورگویی آمریکاست؛ تلاشی آشکار برای سرقت و اخاذی از کشوری مستقل که عضو سازمان ملل متحد است. آقای ترامپ! ما نه جمهوری موز هستیم و نه ایالتی جدید از آمریکا. پیش‌تر هشدار داده بودم که هدف تحولات دریای سرخ و یمن، مقابله با حوثی‌ها نیست، بلکه تلاشی برای نظامی‌سازی دریای سرخ و کنترل تنگه باب‌المندب است و حالا ترامپ با اظهارات خود، این مساله را تایید می‌کند.» 

آیا آمریکا نقشی در ایجاد کانال سوئز داشته است؟ 

کانال سوئز کوتاه‌ترین مسیر دریایی است که کشورهای اروپایی در حوزه دریای مدیترانه را به کشورهای حاشیه اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام متصل می‌کند. 

اگرچه تاریخ مدرن کانال از ۳۰ نوامبر ۱۸۵۴ میلادی آغاز می‌شود، زمانی که محمد سعید پاشا، حاکم مصر، امتیاز ساخت کانال را به سیاستمدار فرانسوی فردیناند دولسپس اعطا کرد تا شرکتی برای نظارت بر پروژه ایجاد شود اما ایده‌ ساخت کانال به قرون بسیار قبل بازمی‌گردد. 

برخی منابع تاریخی اشاره دارند که مفهوم ایجاد کانالی برای اتصال دریای سرخ به مدیترانه، به دوران حکومت فرعون مصر، سنوسرت سوم بازمی‌گردد. عملیات ساخت کانال بیش از ده سال طول کشید و در نهایت در ۱۷ نوامبر ۱۸۶۹ به بهره‌برداری رسید. 

از زمان افتتاح، شرکت جهانی کانال سوئز دریایی (La Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez) که تحت مدیریت مدیران فرانسوی بود، اداره‌ کانال را بر عهده گرفت. این شرکت با ساختار سهامی و با سرمایه‌ای معادل ۲۰۰ میلیون فرانک (تقریبا معادل ۸ میلیون پوند مصری در آن زمان) تاسیس شد و مصر بیش از نیمی از سهام این شرکت را در اختیار داشت. 

ایالات متحده آمریکا نقشی مستقیم در تاسیس یا احداث کانال سوئز نداشت. با این حال، به همراه کشورهای دیگری نظیر انگلیس، اتریش و روسیه، سهمی در شرکت اداره‌کننده کانال داشت. 

در ۶ ژوئیه ۱۹۵۶، جمال عبدالناصر، رئیس‌ جمهور وقت مصر طی تصمیمی تاریخی، تامیم کانال سوئز را اعلام کرد. به موجب این تصمیم، همه دارایی‌ها، حقوق و تعهدات شرکت جهانی کانال سوئز به دولت مصر منتقل شد. ناصر همچنین تعهد داد که تمام سهامداران غیربومی غرامت مناسبی دریافت کنند. از آن زمان، مالکیت کامل کانال سوئز به دولت مصر بازگشت. 

طی سال‌های بعد، کانال سوئز بارها مورد عملیات نگهداری و توسعه قرار گرفت. آخرین پروژه بزرگ توسعه‌ کانال در سال ۲۰۱۴ انجام شد که به موجب آن، طول کانال به ۷۲ کیلومتر افزایش یافت. 

امروزه حدود ۱۰ درصد از تجارت جهانی از طریق کانال سوئز انجام می‌شود. این آبراهه نقش کلیدی در تامین ارز خارجی برای مصر ایفا می‌کند؛ به طوری که طبق اعلام اداره کانال سوئز، درآمد این کانال در سال ۲۰۲۳ حدود ۹.۴ میلیارد دلار بوده است. 

باج‌خواهی آمریکا 

با این حال، در ماه‌های اخیر به دلیل حملات جنبش انصارالله یمن به کشتی‌های مرتبط با اسرائیل در دریای سرخ، حرکت تجاری در این مسیر با کاهش مواجه شده است. 

اظهارات اخیر ترامپ درباره عبور رایگان کشتی‌های آمریکایی، با انتقاد گسترده کارشناسان و مسؤولان مصری روبه‌رو شد. ایمن سلامه، کارشناس حقوق بین‌الملل در یادداشتی در فیس‌بوک تصریح کرد که قوانین داخلی مصر و آیین‌نامه‌های بین‌المللی، عبور کشتی‌ها از کانال سوئز را تحت قواعد دقیقی تنظیم می‌کند و معافیت‌های محدودی پیش‌بینی شده است.» 

وی افزود: «مطالبه‌ ترامپ برای استثنا کردن کشتی‌های آمریکایی فاقد هرگونه مبنای قانونی یا منطقی است.» 

از سوی دیگر، مصطفی بکری این خواسته‌ ترامپ را ابتزاز کشوری دارای حاکمیت دانست و تاکید کرد که کانال سوئز یک کانال ملی مصری است و تجاوز به حاکمیت مصر غیرقابل قبول است. در همین راستا کمیسیون فدرال دریانوردی آمریکا در هفته‌های اخیر اعلام کرد که تحقیقی درباره گلوگاه‌های جهانی دریانوردی آغاز کرده که شامل کانال سوئز نیز می‌شود. این کمیسیون هدف از تحقیق را ارزیابی شرایط نامطلوب تجارت آمریکا عنوان کرده که ممکن است توسط کشورهای مالک یا شرکت‌های کشتیرانی در مسیرهای مهم بین‌المللی ایجاد شده باشد. 

برخی تحلیلگران معتقدند این تحرکات بخشی از سیاست فشار آمریکا برای کاهش هزینه‌های عبور کشتی‌های آمریکایی از مسیرهای حیاتی تجارت جهانی از جمله کانال سوئز است. 

در نخستین واکنش مردمی به اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره عبور رایگان کشتی‌های آمریکایی از کانال سوئز و کانال پاناما، رامی زهدی، کارشناس امور آفریقا در یادداشتی به دو زبان عربی و انگلیسی در فیس‌بوک تحت عنوان هیچ‌کس مجانی عبور نمی‌کند، به شدت به این ادعاها پاسخ داد.

زهدی با اشاره به اینکه چنین اظهاراتی نشانگر ذهنیت استعمارگرایانه و تاریخ مصرف گذشته است، تاکید کرد که آمریکا اگر توان پرداخت عوارض را ندارد، باید از متحدان خود کمک مالی بگیرد.

وی افزود: «قناة السويس، شریان حاکمیتی مصر است و هر کس بخواهد از آن عبور کند، باید همانند سایرین هزینه بپردازد.» 

زهدی در ادامه ضمن رد هرگونه باج‌خواهی یا تسلیم شدن در برابر فشارهای خارجی، سه اصل عدم عبور رایگان، عدم مصالحه و عدم پذیرش فشار را مطرح کرد. 

وی تاکید کرد که مصر تابع قانون بین‌المللی است اما هرگز اجازه عبور بدون رعایت اصول حاکمیتی را نخواهد داد. او خطاب به ترامپ گفت: «هر کس قوانین را نمی‌پذیرد، باید برای خود مسیر دیگری غیر از آب‌های حاکمیتی مصر پیدا کند.»

به گفته زهدی، مصر هیچ‌گاه تحت فشار قرار نگرفته و همچنان بر اصول حاکمیتی خود پایبند خواهد ماند. 

مصطفی الفقی، تحلیلگر مصری  پیش‌تر در یادداشتی که در «بوابة الاهرام» کرده به نیت‌های دونالد ترامپ درباره کنترل بر آبراه‌های بین‌المللی از جمله کانال سوئز پرداخته بود.

الفقی در این مقاله با عنوان آبراهه‌ها؛ خطر در راه»، هشدار داده بود که ترامپ با استناد به ادعاهای نادرست درباره آزادی تجارت، بی‌اعتنا به معاهدات بین‌المللی یا مشروعیت‌های سیاسی، در پی تسلط کامل یا مشارکتی آمریکا بر گذرگاه‌های حیاتی دریایی مانند مضیق هرمز، باب‌المندب، کانال سوئز و جبل الطارق است.

وی تاکید کرده بود که ترامپ خود را صاحب اختیار اداره جهان می‌داند و تصمیماتش را بدون توجه به حقوق دیگران اتخاذ می‌کند. 

الفقی در ادامه پیش‌بینی کرده بود که آینده منطقه به شدت تحت تاثیر تحولات کنونی روابط بین‌الملل قرار خواهد گرفت و موج جدیدی از جنگ‌های اقتصادی، تحریم‌ها و رویارویی‌های نقدی بین قدرت‌های جهانی به جای جنگ‌های نظامی شکل خواهد گرفت.

وی هشدار داده بود که چنین سیاست‌هایی، با هدف بازآرایی نظم جهانی به نفع قدرت‌های خاص، می‌تواند زمینه‌ساز تشدید اختلافات، ایجاد ناآرامی‌ها و حتی منازعات مسلحانه در آینده شود. اظهارات اخیر ترامپ درباره عبور رایگان کشتی‌های آمریکایی از کانال‌های سوئز و پاناما، تاییدی بر صحت این تحلیل به شمار می‌رود.