نقش ایران در توسعه خاور دور روسیه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مجمع اقتصادی شرق (EEF) یک رویداد بین‌المللی سالانه بوده که در ولادی وستوک روسیه برگزار می‌شود و هدف آن ترویج سرمایه گذاری‌های خارجی در خاور دور روسیه است. این مجمع در سال ۲۰۱۵ به عنوان بستری برای تقویت روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بین آسیا، اقیانوسیه و روسیه، توسط ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه تاسیس شد. این انجمن که مقر آن در ولادی وستوک است، توسط دولت روسیه از طریق بنیاد Roscongress سازماندهی شده و رویدادهای آن در دانشگاه فدرال خاور دور برگزار می‌شود.

در واقع، این مجمع همکاری و روابط بین روسیه و قاره آسیا و اقیانوسیه را تسهیل و گروه متنوعی از شرکت‌کنندگان از جمله نمایندگانی از حوزه‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را جذب می‌کند. شرکت‌کنندگان شامل مناطقی از آسیا و اقیانوسیه بوده و اعضای کلیدی آن افغانستان، هند، روسیه و ایران هستند که فعالانه در بحث‌ها و همکاری‌ها شرکت می‌کنند.

یکی از مهمترین اهداف این مجمع، افزایش سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی است. هدف اولیه EEF جذب افزایش سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) در خاور دور روسیه (RFE) است. این منطقه که یک سوم خشکی روسیه را پوشش می‌دهد، دارای منابع طبیعی فراوانی مانند ماهی، نفت، گاز طبیعی، چوب، الماس و مواد معدنی است. همچنین، تشویق مهاجرت و اشتغال در RFE که کم جمعیت است، یک استراتژی کلیدی برای استفاده از پتانسیل اقتصادی آن محسوب می‌شود. علی‌رغم ثروت بالا، خاور دور روسیه تنها ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی روسیه را تشکیل می‌دهد که تا حدی به دلیل چالش‌های کارکنان در تهیه و تامین منابع است.

البته موقعیت استراتژیک RFE به عنوان دروازه‌ای رو به آسیا عمل می‌کند و روسیه را قادر می‌سازد تا با مسیر‌های تجاری آسیایی که نقطه کانونی تلاش‌های توسعه‌ای دولت روسیه است، ارتباط برقرار کند. در این راستا و به دلیل تنش میان این کشور و اوکراین و همچنین چالش‌های اقتصادی ناشی از آن، روسیه به دنبال شراکت با چین و دیگر قدرت‌های آسیایی برای کاهش تاثیر تحریم‌ها و عبور از بحران است. از همین‌رو، همکاری کشور‌هایی مانند میانمار، ارمنستان، ایران، روسیه و چین حاکی از تشکیل یک گروه بین‌المللی با هدف مقابله با تحریم‌ها است که به طور بالقوه نظم اقتصادی جهانی را تغییر می‌دهد.

با درنظر گرفتن اهداف تعیین شده، می‌توان اینگونه برداشت کرد که برخی کشور‌ها مانند چین، هند و ایران از اهمیت راهبردی برخوردارند که در ادامه به این امر پرداخته می‌شود.

چین در خط مقدم اقتصاد خاور دور

با توجه به روابط اقتصادی، سیاسی و استراتژیک بین روسیه و چین -که به دلیل فروپاشی روابط مسکو با غرب از سال ۲۰۱۴، تقویت شده است- میزان حضور چین در RFE نیز بیشتر مورد بررسی قرار گرفته است. از نظر جغرافیایی، چین با چهار منطقه از یازده منطقه فدرال خاور دور (FEFD) هم‌مرز است. برخلاف دهه ۱۹۹۰ که هراس زیادی در مورد افزایش مهاجرت چینی‌ها وجود داشت، امروزه این منطقه نسبت به تعامل با چین به عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان، کمتر محتاط است.

براساس داده‌های رسمی، چین و کره جنوبی شرکای اصلی تجاری خاور دور روسیه هستند که به ترتیب ۲۷ و ۲۵ درصد از کل گردش کالا را تشکیل می‌دهند. این در حالی بوده که صادرات خاور دور روسیه در میان سه کشور شمال شرقی آسیا متنوع است و عمدتا شامل ماشین‌آلات، تجهیزات و فلزات می‌شود که واردات آن به شدت تحت سلطه چین قرار دارد.

در این راستا، برنامه‌هایی برای تقویت بیشتر این پیوند‌ها با چین از طریق پروژه‌های اتصال ایجاد شده و خواهند شد. تکمیل اولین پل جاده‌ای بر روی رود «آمور» که به ترتیب «بلاگووشچنسک» و «هایهی» را در سمت روسیه و چین به هم متصل می‌کند، با هدف تقویت تجارت بین دو طرف انجام می‌شود. افتتاح یک پل راه آهن بر روی رود آمور، تلاش‌ها برای بهبود زیرساخت‌ها در امتداد کریدور‌های حمل‌ونقل «Primorye-۱» و «Primorye-۲» که استان‌های شمال شرقی چین را به RFE و فراتر از آن وصل می‌کند، ادامه دارد. علاوه بر چینی‌ها، برای دسترسی به دریای ژاپن، زیرساخت Primorye-۲ هنوز به کار قابل توجهی نیاز دارد اما برآورد‌های فعلی حاکی از آن است که این مسیر‌ها به «تجارت درون چینی» وابسته خواهند بود و نقش محدودی در تنوع بخشیدن به روابط روسیه با آسیا خواهند داشت.

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی توسط شرکای غربی روسیه در این منطقه نیز به شدت کاهش یافته است. مقامات روسیه بر سرمایه‌گذاری چین در منطقه تاکید کرده‌اند اما نگرانی‌هایی در مورد قابل اعتماد بودن ارقام سرمایه‌گذاری چین ابراز شده است. در واقع، بیشتر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در منطقه به بخش منابع طبیعی هدایت می‌شود. حدود ۹۰ درصد از سرمایه‌گذاری خارجی در خاور دور روسیه در حوزه هیدروکربن و برخی مواد معدنی دیگر عمدتا در استان ساخالین متمرکز است.

ایجاد کریدور دریایی جدید با هند

روابط هند و روسیه از نظر یک رابطه بسیار قدیمی، منحصر به فرد و در حال تجدید اساسی است اما بار‌ها تاکید شده که روابط اقتصادی هند و روسیه با پتانسیل روابط آن تناسبی ندارد. در جریان اجلاس سال ۲۰۱۹ مجمع اقتصاد شرق، ۱۵ سند مهم در حضور رسانه‌ای مشترک اعلام و مبادله شد. علاوه بر این، ۳۵ سند تجاری توسط نهاد‌های روسی و هندی در حاشیه امضا شد. از این تعداد، ۱۲ سند مربوط به همکاری در معادن، مواد معدنی و خاک‌های کمیاب، ۱۰ سند مربوط به آموزش، فرهنگ، کارآفرینی و نوآوری و پنج مورد در بخش انرژی است. همچنین، نخست وزیر هند، یک خط اعتباری یک میلیارد دلاری برای مشاغل هندی برای کشف و بهره‌برداری از فرصت‌های تجاری در خاور دور روسیه اعلام کرد.

همچنین، باید توجه داشت که روسیه با کمبود قابل توجه نیروی انسانی مواجه بوده و این مشکل در خاور دور روسیه حاد است. اگرچه روسیه عموما سیاست محدودکننده‌ای در قبال مهاجرت دارد اما پوتین، رئیس‌جمهور روسیه به پیشنهاد نخست‌ وزیر هند مبنی بر اینکه نیروی کار هندی می‌تواند نقش مثبتی در توسعه خاور دور روسیه داشته باشد، پاسخ مثبت داد. مهاجرت هندی‌ها به پروژه‌های خاصی با ماهیت دوجانبه مرتبط خواهد بود. در حال حاضر، نمونه‌های خوبی در مورد پردازش الماس در ولادی وستوک و یاکوتیا وجود دارد. بسیاری از ایالت‌های هند مایل هستند که در خاور دور روسیه، شغلی سودمند پیدا کنند.

در جلسه سال گذشته این مجمع، کریدور‌های حمل‌ونقل جدید توسط هند و روسیه در جریان مجمع اقتصاد شرق، اخیرا پیشنهاد شد. هر دو کشور قصد دارند که مسیر دریایی شمال (NSR) و کریدور دریایی شرقی (EMC) بین ولادی وستوک و چنای را توسعه دهند.

این یک مسیر دریایی پیشنهادی بین بندر چنای هند و بندر ولادی وستوک روسیه است و تخمین زده می‌شود که این کریدور، زمان حمل‌ونقل بین بنادر هند و روسیه در منطقه شرق دور را تا ۱۶ روز کاهش می‌دهد. پس از تکمیل، حمل‌ونقل کالا از هند به شرق دور روسیه، ۲۴ روز طول می‌کشد که در حال حاضر بیش از ۴۰ روز است. مسیر تجاری کنونی بین بمبئی و سنت‌پترزبورگ مسافت ۸۶۷۵ مایل دریایی را در بر می‌گیرد. EMC مسافتی در حدود ۵۶۰۰ مایل دریایی را طی خواهد کرد که به طور قابل توجهی کوتاه‌تر از مسیر فعلی از طریق کانال سوئز است که برای هند، مسیر کوتاه‌تر و کارآمدتری برای دسترسی به بازار‌های خاور دور مانند چین و ژاپن فراهم می‌کند.

ابعاد همکاری ایران و خاور دور

ایران و روسیه در سال‌های اخیر، رویکرد نسبتا مشترکی به برخی از موضوعات منطقه و جهان داشته‌اند که این امر باعث نزدیکی دو طرف و افزایش حجم تجارت دو کشور شده است. به نظر می‌رسد که ایران در دو بخش انرژی و ترانزیت می‌تواند نقش موثری در اقتصاد خاور دور روسیه داشته باشد. همانطور که اشاره شد، این منطقه دارای منابع عظیم نفت و گاز است و می‌تواند در قالب قرارداد اخیر ایران و روسیه وارد ایران و از طریق آن به کشور‌های واردکننده مانند پاکستان، عراق و حتی هند ارسال شود.

پوتین در نشست امسال با اشاره به این موضوع گفت: «ایران مدت‌هاست که از ما تقاضای گاز دارد. خوب، این موضوع برای ما هم ایده بسیار مناسبی بوده، چرا که میدان گازی نزدیک است. من معتقدم که این پروژه، به طور کامل قابل تحقق خواهد بود، چرا که بازار‌های مصرف گاز در منطقه، بسیار بزرگ هستند و این نیاز به گاز در کشور‌های همسایه ایران وجود دارد».

بخش دیگر مربوط به ترانزیت ایران و روسیه است که نمود اصلی آن کریدور شمال-جنوب است اما روس‌ها برای اتصال خاور دور به هند به دنبال ایجاد کریدور دریایی شرقی هستند. البته این کریدور به دلیل مسیر دریایی می‌تواند تحت تاثیر تنش‌های شرق آسیا و اقیانوسیه قرار بگیرد، بنابراین روس‌ها باید به دنبال متنوع‌سازی این مسیر باشند. باید توجه داشت که اخیرا قطار چین و ایران راه‌اندازی شده که در صورت اتصال آن به راه‌آهن خاور دور-چین، حمل بار از این منطقه به چین و سپس ایران و در نهایت انتقال آن از مسیر شرقی کریدور شمال-جنوب به هند موجب تسهیل در ترانزیت روسیه و هند می‌شود.

همچنین با توجه به‌عدم صدور روادید برای ایرانی‌ها جهت سفر به خاور دور روسیه، این منطقه می‌تواند بستر همکاری معدنی و صنعتی دو کشور نیز شود. اخیرا پاول لوژکین، معاون بخش توسعه سرمایه‌گذاری و همکاری‌های بین المللی وزارت توسعه خاور دور و قطب شمال فدراسیون روسیه، آمادگی مسکو برای همکاری با تهران در برنامه‌های توسعه صنعتی، معدنی، گردشگری و حمل‌ونقل را اعلام کرد.

بنابر اعلام مقامات رسمی، ایران برنامه‌هایی در راستای نوسازی بخش‌های صنعتی اقتصاد، توسعه بهره‌برداری از منابع معدنی، گسترش سهم از بازار گردشگری و ایجاد زیرساخت‌های حمل‌ونقل، در دستور کار دارد. این در حالی است که مناطق واقع در خاور دور و قطب شمال روسیه نیز دستور کار مشابهی را فراروی خود دارند که این امر می‌تواند بستر همکاری دو طرف را فراهم کند.