روسیه چطور از بریکس برای مقابله با یکجانبه‌گرایی غرب استفاده می‌کند؟

اقتصاد معاصر-محسن فاطمی، کارشناس ارشد اقتصاد بین‌الملل: روسیه در تشکیل مجموعه بریکس نقش کلیدی داشته است. بنابراین اهداف روسیه در شکل‌گیری این مجموعه و تاثیر این امر بر مواضع این کشور در قبال نظام بین‌المللی شایان توجه و بررسی است.

روسیه درصدد است با کمک بریکس، وضعیت سابق خود یعنی قدرت بزرگ بودن خود را احیا کرده و موقعیت خود را در قبال سایر بازیگران جهانی بالا ببرد. مقابله با یکجانبه‌گرایی آمریکا به عنوان سلطه‌طلب مسلط و تلاش در جهت سوق دادن نظام بین‌الملل به سمت چندجانبه‌گرایی، از اصلی‌ترین منویات روسیه و بریکس بوده است. روسیه مخالف انحصار تعیین دستور کار جهانی از سوی غرب بوده و آن را مانع شکل‌گیری ایده‌های جدید و راه حل‌های موثر و تصمیم‌گیری فراگیرتر در قبال مسائل و موضوعات بین‌المللی می‌داند.

با وجود همه نقدهایی که از سوی روسیه نسبت به نظم موجود بین‌المللی وجود دارد اما این کشور با حضور و عضویت درمجامع و نهادهای نظم کنونی حاکم برنظام بین‌المللی، در عمل بر آنها مهرتایید زده است. افزون بر این در موضع‌گیری‌هایی که در اجلاس سران بریکس یا مواضع رهبران روسیه در سخنرانی‌های ایشان مشاهده می‌شود، آنها همواره محتاط بوده‌اند که لبه تیز حملات به سلطه‌گر مسلط و نظم حاکم بر نظام بین‌المللی مـستقر را در حدی کنترل‌شده نگه دارند، چون می‌دانند که در بهره‌برداری از مزایای نظم کنونی، در نهایت با وجود همه انتقادات و ملاحظات، خود جزئی از آن هستند. 

اکنون با توجه به اینکه ماهیت شکل‌گیری بریکس مبتنی بر ایجاد موازنه و مقابله با غرب در جهت برقراری نظم عادلانه و عبور از ساختار و پیروی از سیاست‌های تحمیل‌گرایانه غرب بوده و از اعضای مهم آن، یعنی روسیه حامی ایجاد یک معماری سیاسی و اقتصادی جدید در نظم بین‌الملل است، بر اساس آنکه روسیه امروز درگیر بحران اوکراین بوده، ضرورت پرداختن به واکنش بریکس نیز اهمیت می‌یابد. 

موضع بریکس در رای‌گیری‌ها علیه روسیه 

در مورد آرای مجمع عمومی سازمان ملل درباره بحران اوکراین، کشورهای عضو بریکس، مواضع مختلف و متناقضی گرفتند. مثلا در اولین رای‌گیری درباره درخواست از روسیه برای پایان دادن به جنگ اوکراین در مارس ۲۰۲۲، برزیل به محکومیت روسیه رای داد و سایر اعضا رای ممتنع دادند. در رای‌گیری در ۲۴ مارس، چین و برزیل به قطعنامه دسترسی بشردوستانه به منطقه رای مثبت دادند، در حالی که هند و آفریقای جنوبی با استناد به الفاظ تفرقه‌افکنانه قطعنامه، رای ممتنع دادند.

در ۷ آوریل نیز چین به اخراج روسیه از شورای حقوق بشر سازمان ملل رای منفی داد، در حالی که سایر اعضای بریکس رای ممتنع دادند. با این حال در آستانه اجلاس ۲۰۲۲ بریکس، وزرای خارجه کشورهای عضو در قالب بیانیه‌ای به حمایت از ضرورت گفت‌وگو میان روسیه و اوکراین پرداختند.

نکته‌ کلیدی این است که بریکس هیچ موضع مشترکی در مورد مناقشه روسیه و اوکراین اتخاذ نکرد و در عوض تصمیم گرفته شد که در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و شورای امنیت، مواضع ملی اعضای بریکس ذکر شود. اکثر کشورهای بریکس، روسیه را به دلیل تجاوز به اوکراین محکوم نکرده و از سیاست‌های کشورهای غربی فاصله گرفته‌اند. فقط برزیل در ۲ مارس ۲۰۲۲ به قطعنامه محکومیت روسیه در مجمع عمومی سازمان ملل رای مثبت داد، در حالی که سایر اعضا رای ممتنع دادند. با این حال موضع برزیل در سایر رای‌گیری‌ها و اظهارات سیاست‌مداران برزیلی به مواضع سایر اعضای بریکس نزدیک‌تر است. در واقع اعضای بریکس در تلاش هستند تا با عدم همکاری با غرب در محکوم کردن روسیه، از اعلام مواضع مستقیم علیه روسیه جلوگیری کنند. 

این اختلاف نظرها و رویکردهای متفاوت از غرب درباره روسیه نشان‌دهنده تلاش کشورهای بریکس برای خنثی‌سازی عملکرد دولت‌های سلطه‌گر غربی، بدون مقابله مستقیم است که از آن تحت عنوان موازنه نرم در ادبیات روابط بین‌الملل یاد می‌شود. آنها با اتخاذ مواضع متفاوت و رای ممتنع، سعی در خنثی‌سازی قدرت هژمونیک غرب دارند، بدون آنکه به طور مستقیم با آن مقابله کنند.

این استراتژی انتقادی در موازنه نرم به کشورهای بریکس امکان می‌دهد تا در ائتلافی که به طور غیرمستقیم قدرت غرب را تهدید می‌کند، حضور داشته باشند و در عین حال از روسیه نیز حمایت تلویحی کنند. 

استفاده از ارزهای ملی به جای دلار 

دلارزدایی بخشی از تلاش‌های گسترده بریکس برای ایجاد یک سیستم مالی چندقطبی‌تر و کمتر وابسته به دلار آمریکاست. در بحران اوکراین، تحریم‌های اقتصادی غرب علیه روسیه منجر به تقویت رویکرد موازنه نرم و دنباله‌روی میان اعضای بریکس شده است. روسیه و چین با استفاده از ارزهای ملی خود، روبل و یوآن، در تجارت متقابل، به دنبال کاهش وابستگی به دلار و سیستم مالی غرب هستند. این اقدام نه فقط به روسیه در مقابله با تحریم‌های اقتصادی کمک می‌کند، بلکه به تقویت پیوندهای اقتصادی و سیاسی بین اعضای بریکس نیز منجر می‌شود. در این راستا بریکس با تقویت همکاری‌های اقتصادی و مالی بدون درگیری مستقیم با غرب به دنبال ایجاد یک موازنه قدرت جدید و کاهش نفوذ اقتصادی و مالی غرب است. 

حفظ روابط اقتصادی با روسیه 

حفظ روابط اقتصادی با روسیه در شرایط تحریم، ناشی از ترکیبی از وابستگی‌های اقتصادی، منافع مشترک و استراتژی‌های سیاسی است. این عوامل باعث شده‌اند که بسیاری از کشورها به‌ ویژه اعضای بریکس، با وجود فشارهای بین‌المللی روابط تجاری و اقتصادی خود را با روسیه ادامه دهند. به گزارش اداره کل گمرک چین، حجم واردات نفت از روسیه شامل واردات از خط لوله و از راه دریا در سال ۲۰۲۴، به ۱۰۸.۵ میلیون تن معادل ۲.۱۷ میلیون بشکه در روز رسید.

از زمان شروع جنگ اوکراین، چین به عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت روسیه از آلمان پیش گرفته و روسیه نیز به عنوان بزرگ‌ترین تامین‌کننده نفت خام چین جایگزین عربستان سعودی شده است. باید توجه داشت که جنگ اوکراین و تحریم‌های متعاقب آن علیه روسیه، کشورهای بریکس را بیش از پیش به مساله امنیت انرژی متوجه کرده و حتی موجب به هم نزدیک‌تر شدن اعضا شده است. از آنجایی که قیمت جهانی نفت به دلیل کاهش عرضه در بازار افزایش یافته، انگیزه کشورهای غیرغربی برای خرید نفتا روسیه، بدون درنظرگرفتن تهدیدات (و البته با قیمت ارازن‌تر) نیز افزایش یافته است. در نتیجه کشورهایی مانند هند و چین، واردات نفت خود را به طور چشمگیری از روسیه افزایش داده‌اند. به طور مثال هند حدود ۱.۹ میلیون بشکه معادل ۴۰ درصد واردات نفت خام خود در روز را از روسیه وارد می‌کند. نکته جالب این است که حجم تجارت بین چین و روسیه افزایش یافته و در سال ۲۰۲۴ به ۱.۴۷ تریلیون یوآن (۲۳۷ میلیارد دلار) رسیده است. آمارها نشان می‌دهند که حجم و ساختار تجارت میان هند و روسیه، به طور قابل توجهی تغییر کرده است. در سال های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳، صادرات روسیه به هند از ۹.۱۳ به ۶۰.۹ میلیارد دلار افزایش داشت و در همین حال، سهم مبادلات نفت خام نیز از ۲۵ درصد به ۷۴ درصد افزایش یافت. شایان ذکر است که درحال حاضر ۹۰ درصد از تسویه حساب‌های تجاری بین روسیه و هند، با ارزهای ملی انجام می‌شود. 

برزیل نیز در سال ۲۰۲۳، تحریم‌های غرب را نادیده گرفت و حجم تجارت خود با روسیه را به رکورد ۱۱ میلیارد دلار رساند. به طور مرسوم، صادرات روسیه به برزیل شامل محصولات صنعت شیمیایی و فلزات و فرآورده‌های نفتی است. روسیه نیز از برزیل مواد غذایی شامل محصولات سویا، گوشت گاو، گوشت مرغ، قهوه و مواد اولیه کشاورزی وارد می‌کند. با توجه به اینکه رقم تجارت روسیه و برزیل در سال ۲۰۲۱ فقط ۷۲۳ میلیون دلار بوده، این مساله نشان‌دهنده افزایش چشمگیر فعالیت‌های دوجانبه است. 

بدین ترتیب مشاهده می‌شود که کشورهای بریکس با تجارت متقابل با روسیه، با وجود تحریم‌های غرب، مشروعیت تحریم‌ها را زیر سوال می‌برند و نشان می‌دهند که به دنبال حفظ منافع ملی خود هستند؛ همچنین کشورهای بریکس با توسعه روابط تجاری و اقتصادی مستقل، نشان می‌دهند که با قدرت‌های سلطه‌گر همکاری نمی‌کنند و به دنبال حفظ منافع ملی خود هستند.