از معاهده راهبردی با روسیه تا تقویت پیوندهای تاریخی با تاجیکستان

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ دیپلماسی فعال و چندجانبه‌گرایی، همواره از ارکان اساسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بوده است. روابط ایران با کشورهای هم‌مرز و منطقه‌ای، به‌ ویژه در آسیای میانه و قفقاز، به دلیل اشتراکات تاریخی، فرهنگی و ژئوپلیتیکی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. سفرهای اخیر مقامات عالی‌رتبه ایران به روسیه و تاجیکستان نشان‌دهنده رویکرد اصولی و هدفمند ایران در تعمیق روابط دوجانبه و چندجانبه با کشورهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است. 

سفر رسمی به روسیه و تاجیکستان که در بالاترین سطح دیپلماتیک برنامه‌ریزی شده، فرصت ارزشمندی برای ارتقا همکاری‌ها در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی محسوب می‌شود. از یک‌سو، انعقاد معاهده مشارکت جامع راهبردی میان ایران و روسیه که به‌ عنوان نسخه به‌روزشده اسناد پیشین همکاری‌های دو کشور تدوین شده است، بستری حقوقی و عملی برای گسترش روابط بلندمدت در حوزه‌هایی همچون انرژی، تجارت، حمل‌ونقل و امنیت فراهم می‌کند. از سوی دیگر، سفر به تاجیکستان، با تاکید بر اشتراکات فرهنگی و تمدنی، زمینه‌ای برای تحکیم روابط دوجانبه و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه‌هایی همچون خدمات فنی، مهندسی، پزشکی و گردشگری ایجاد می‌کند. 

این تلاش‌ها علاوه بر تقویت پیوندهای تاریخی و استراتژیک ایران با این کشورها، پاسخی به تحولات بین‌المللی و منطقه‌ای است و عزم جمهوری اسلامی ایران برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی خود در جهت پیشبرد منافع ملی را نشان می‌دهد. در این راستا، اسناد و توافقنامه‌هایی که در این سفرها به امضا خواهند رسید، نقطه عطفی در روابط ایران با این کشورها به‌شمار می‌روند و راه را برای تعاملات موثرتر در آینده هموار خواهند کرد. 

تبيين اهميت سفر 

سفر رسمی پزشکیان به مسکو، نماد اراده ایران و روسیه برای ارتقا روابط بر اساس منافع متقابل است. 

مبنای اصلی این سفر، پیگیری فعالیت‌های اقتصادی دو کشور، پروژه‌های حمل‌ونقلی، انرژی و امضای معاهده جامع همکاری‌ها میان دو کشور است. 

روابط جمهوری اسلامی ایران و روسیه، علاوه بر توسعه در سطح دو جانبه، با عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، بریکس و عضویت ناظر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا، در بعد چند جانبه نیز وارد مرحله نوینی شده است. 

از سال‌ها پیش، در کنار کلیه اسناد اقتصادی، فرهنگی، دانشگاهی و...، سند بالادستی مهمی تحت عنوان «معاهده اساس روابط متقابل و اصول همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه» به امضا دو کشور رسیده و مبنای عمل بوده است. 

تشريح پيشينه تدوين سند از اواخر دهه ۱۳۹۰ 

شروع روند تدوین معاهده مشاركت جامع راهبردی بين جمهوري اسلامی ايران و فدراسيون روسيه به سال‌ها قبل برمی‌گردد. این روند از اواخر دهه ۱۳۹۰ ( ۱۳۹۹-۱۳۹۸ ) شروع شد و روند مذاکراتی مرتبط با این سند در دولت‌های مختلف ادامه پیدا کرد. 

این سند در واقع به نوعی به‌روزرسانی موافقتنامه بلندمدت همکاری است که اواخر دهه ۱۳۷۰ (۱۳۷۹-۱۳۷۸) به  تایید و به امضای دو کشور رسید. از سال ۱۳۸۱ که آن موافقتنامه اجرایی شد، یک دوره زمانی ده ساله داشت تا ۱۳۹۱ و بعد هم در فواصل زمانی پنج‌ساله به صورت خودکار این سند تمدید شد.  در حال حاضر هم این سند مبنای همکاری ایران و روسیه است. بنابراین سند جدید به نوعی تکمیل‌کننده و تشریح‌کننده و به‌روز رسانی سند قبلی خواهد بود.

ایران و روسیه طی این دو سه دهه، همکاری‌های‌ خود را در حوزه‌های مختلف و در همه حوزه‌های اقتصادی، تجاری و انرژی گسترش داده‌اند. بنابراین طبیعی است که با توجه به مقتضیات زمانی و با توجه به سطح و گستره روابط، نیاز به به‌روزرسانی سند قبلی داشته باشیم. این یک سند دو جانبه‌ای بوده که برای تقویت مناسبات و روابط دوجانبه بین ایران و روسیه است. 

تشريح روند تدوین اين موافقتنامه 

موضوع انعقاد توافقنامه‌ای بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه که ناظر بر همکاری‌های راهبردی بلندمدت بین دو کشور باشد، از دولت دوازدهم شروع شد. با توجه به تحولات بين‌المللی و لزوم تکمیل و به‌روزرسانی اسناد بالادستی در مورد روابط دو كشور و در پی هماهنگی‌های به عمل آمده در سال ۱۳۹۹، مقرر شده تا معاهده جامع مشارکت راهبردی ميان دو كشور منعقد گردد. 

رئيس جمهور و وزير امور خارجه روسيه ضمن استقبال از اين ابتكار، پيشنهاد کردند پيش‌نويس اين معاهده توسط طرف ايرانی تهيه، تدوين و به طرف روسی پيشنهاد شود. 

با برگزاری بيش از ۳۵ جلسه در مدت زمان ۶ ماه، ضمن بررسی دقيق واقعيت‌های بين‌المللی، ظرفيت‌ها و مزيت‌های نسبی جمهوری اسلامي ايران و راهبردهای سياست خارجی فدراسيون روسيه، پيش‌نويس اوليه معاهده جامع ۲۰ ساله همكاری‌های‌ راهبردی ميان جمهوری اسلامی ايران و فدراسيون روسیه تهيه شده و در ادارات كل حقوقی و سياسی وزارت امور خارجه کشورمان، معاونت حقوقی رياست جمهوری و دبيرخانه شورای عالی امنيت ملی با حضور نمايندگان تمامی نهادهای ذی‌ربط، مورد بررسی دقيق قرار گرفت، سپس اصلاح و تكميل و نسخه پيشنهادی طرف ايرانی برای دولت روسيه ارسال شد. 

پیش‌نویس متون، طرفین تبادل شد و پس از چند دور تبادل یادداشت، متن اولیه معاهده در مردادماه سال ۱۴۰۲، در تهران مورد مذاکره قرار گرفت. پیش‌نویس اولیه از سوی وزارت امور خارجه به ارگان‌ها و وزارتخانه‌های مختلف ارسال شد تا تمامی ارگان‌ها و حوزه‌های ذی‌ربط در خصوص پیش‌نویس سند، از نظر ماهوی و شکلی اعلام نظر کنند. پس از دریافت نظرات و برگزاری چند دور جلسات کارشناسی، جلسات مختلفی در دبیرخانه شورا تشکیل و نهایتا متن نهایی شد. 

آخرین دور مذاکرات هیات‌های دو کشور در تیرماه ۱۴۰۳، در مسکو برگزار و متن معاهده مشاركت جامع راهبردی بين جمهوری اسلامی ايران و فدراسيون روسيه در جريان مذاكرات كارشناسی هيات‌های جمهوری اسلامی ايران و فدراسيون روسيه در مسكو به تاريخ ۳۱ خرداد لغايت یک تيرماه ۱۴۰۳ نهايی و پاراف شد. 

تبيين ابعاد  و آینده همکاری‌ها 

معاهده مشارکت جامع راهبردی میان دو کشور مبنای حقوقی و ظرفیت جدیدی برای همکاری‌های بلندمدت دو کشور در حوزه های اقتصادی، فرهنگی، علمی، سیاسی و... فراهم خواهد کرد. 

حجم تجارت و تنوع همکاری‌های اقتصادی میان دو کشور، موضوعات حمل‌ونقلی، انرژی، همکاری‌های مالی، پولی و بانکی و همکاری‌ در حوزه‌های فناوری، رشد مبادلات دانشجویی، همکاری‌های علمی-دانشگاهی، همکاری‌های فرهنگی و سیاسی میان دو کشور، طی سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته است. چنین شرایطی ایجاب می‌کند که سند جدیدی با نگاه روزآمد و بر اساس نیازهای نوظهور دو کشور تنظم و اجرایی شود. 

امضای این معاهده، سیر صعودی همکاری‌های دو کشور با هدف توسعه دیپلماسی فعال، پویا و اثرگذار با همسایگان و در راستای هم‌افزایی راهبردی در عرصه روابط اقتصادی، سیاسی، دفاعی، امنیتی و فرهنگی با روسیه و همچنین مقابله با تهدیدات مشترک را نشان می‌دهد. 

باید گفت که معاهده مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه بازتابی خواهد بود از آنچه اکنون در میان دو کشور در جریان است.

اسناد این چنینی که به طور کلی و با ماهیتی بلندمدت، روابط دو کشور را تنظیم می‌کنند، اغلب پاسخی به تعاملات جاری میان کشورها هستند، نه آنکه لزوما تاسیسی در روابط ایجاد کنند. 

اجرایی شدن ظرفیت‌های این سند، مانند تمام اسناد مشابه، نیاز به تلاش دارد اما اکنون و پس از امضای این معاهده، دو کشور بستر حقوقی کافی برای توسعه همکاری‌ها و امضای اسناد اجرایی تخصصی‌تر در حوزه‌های مختلف را خواهند داشت. 

موافقتنامه همکاری ایران و روسیه، موافقتنامه جامعی است و بخش‌های متعدد و گوناگونی را در بر می‌گیرد. اقتصاد و انرژی یکی از موضوعاتی هستند که در این موافقتنامه دیده شده‌اند و علی‌الاصول با توجه به اینکه یکی از موضوعات مهم برای ما تلقی می‌شود، از همین‌رو گسترش زیرساخت‌های ما در رابطه با برق و انرژی، یکی از موضوعات پیش‌بینی شده در این موافقتنامه است. معاهده جدید میان ایران و روسیه، در یک مرور کلی موضوعاتی شامل موارد همکاری‌های اقتصادی (شامل موضوعات تجاری، مالی و بانکی، حمل‌و‌نقل، گمرکی و بهداشتی، صادرات متقابل و سرمایه‌گذاری، کشاورزی، مدیریت منابع آبی  و...)، همکاری‌های علمی،  فرهنگی و ورزشی (شامل همکاری دانشگاهی، علمی و فناوری، فعالیت‌های حوزه جوانان، رسانه‌ای، میراث فرهنگی و همکاری‌های ورزشی و جوانان)، همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی (شامل اصول اولیه مانند مبارزه با جرائم بین‌المللی، تروریسم و افراط‌گرایی، همکاری در عدم اشاعه تسلیحات، همکاری در زمینه مقابله با جرائم نوظهور به ویژه جرائم بر بستر اینترنت و سایبری و...)، همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی (همکاری در سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد، شانگهای و...)، همکاری‌های قضایی و پارلمانی و همکاری‌های استانی را به ترتیب فراوانی پوشش می‌دهد. 

نقش و نفوذ گسترده دو کشور در منطقه از یک سو و وجود ظرفیت‌های بالقوه گسترده همکاری از سوی دیگر، مقامات دو کشور را بر آن داشته تا ضمن تقویت نگاه مشترک به صلح و ثبات منطقه و مسائل فرامنطقه‌ای، گام‌های موثری را در راستای تحکیم مناسبات و همکاری‌ها در کلیه زمینه‌ها بردارند. اشتراکات فراوان تاریخی و فرهنگی نیز از دیگر عواملی هستند که به این مسیر، کمک شایانی خواهند کرد. 

احتمالا تلاش‌هایی از سوی برخی رسانه‌های وابسته یا برخی دولت‌ها صورت گیرد تا با ارائه تحلیل‌هایی همچون «ایران از روی استیصال به سمت روسیه رفته» یا اینکه با طرح برخی از مسائل تاریخی بین ایران و روسیه و پررنگ کردن آنها با هدف تقویت این ذهنیت در افکار عمومی ایران که روسیه کشور قابل اعتمادی نیست، سفر پیش رو را از اهداف خود دور کنند. این موضوعی است که باید مورد توجه دست‌اندرکاران این سفر قرار گیرد، چراکه انجام سفر و امضای معاهده مشارکت جامع راهبردی دو کشور می‌تواند نقطه عطفی در روابط ایران و روسیه در شرایط فعلی قلمداد شود. 

ابعاد سفر رئیس جمهور به تاجیکستان 

تاجیکستان به عنوان کشوری دوست، هم‌زبان و هم‌فرهنگ، با وجود اشتراکات فراوان تاریخی، تمدنی و دینی جایگاه مهمی در سیاست خارجی ایران دارد. 

انتخاب تاجیکستان به عنوان مقصد اولین سفر رسمی دوجانبه رئیس جمهور به منطقه اوراسیا، جایگاه ممتاز کشور تاجیکستان در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را نشان می‌دهد. 

در حال حاضر روابط و همکاری‌های دو کشور در همه زمینه‌ها در سطوح دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی، در سطح بسیار خوب قرار دارد و این روند رو به گسترش است و سفر پزشکیان به تاجیکستان می‌تواند، این روند را تسریع کند. 

سفر رسمی پزشکیان با دعوت امامعلی رحمان در روز پنج‌شنبه ٢٧ دی ماه به شهر دوشنبه انجام خواهد شد. 

با هماهنگی‌های به عمل آمده میان دستگاه‌های مختلف دو کشور، قرار است تا اسناد مهم همکاری در زمینه‌های مختلف فرهنگی، علمی، اقتصادی، صنعتی و... به امضای طرفین برسد. 

حجم تجارت خارجی میان دو کشور در ٣ سال اخیر، ۵ برابر شده و برای افزایش چشمگیر آن در آینده نزدیک برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری شده است. 

به علاوه در زمینه صدور خدمات فنی و مهندسی، شرکت‌های توانمند ایران در پروژه‌های کلان تاجیکستان مانند پروژه احداث سد و نیروگاه برق آبی راغون، سنگ توده۲، تونل استقلال (انزاب)، مشارکت و همکاری‌های گسترده داشته و دارند. 

در زمینه خدمات بهداشتی، پزشکی و درمانی، همکاری‌های گسترده‌ای میان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور با وزارت تندرستی تاجیکستان به انجام رسیده است. تعداد زیادی از تیم‌ها وگروه‌های تخصصی برای آموزش طرف تاجیکی به تاجیکستان اعزام شده‌اند یا بالعکس، پزشکان تاجیکی، پرستاران و کارآموزان حوزه بهداشت و درمان برای آموزش و تبادل دانش و تجربیات به ایران سفر کرده‌اند. 

همکاری‌های دو کشور فقط به این حوزه‌ها محدود نمی‌شود و در بخش ترانزیت و حمل‌ونقل، آموزش فنی و حرفه‌ای، همکاری‌ها در زمینه ژنتیک و زیست فناوری، معدن، مناطق آزاد تجاری و... از دیگر زمینه‌هایی هستند که تبادل اطلاعات و دانش در حال انتقال است. 

برنامه‌های مختلفی در حاشیه سفر رئیس جمهور برگزار می‌شود. از برنامه‌های تنظیم شده برای این سفر  می‌توان به برگزاری همایش مشترک تجاری، سرمایه گذاری و گردشگری با مشارکت بیش از ٣٠٠ نفر از فعالان اقتصادی و سرمایه‌گذاران ایرانی و تاجیکستانی در راستای افزایش همکاری‌ها و مبادلات اقتصادی و تجاری اشاره کرد. 

به علاوه نشست علمی و شب شعر با همکاری آکادمی علوم و اتفاق نویسندگان با مشارکت ادبا، شعرا و دانشمندان ایرانی و تاجیک در حاشیه سفر رئیس جمهور برگزار خواهد شد. 

بازگشایی پژوهشگاه زبان و ادب فارسی و همچنین دیدار با ایرانیان مقیم تاجیکستان، از دیگر برنامه‌های جانبی سفر رئیس جمهور هستند.